دومين اشكال از ناحيه اعتبار ياد نام خدا در حلال بودن ذبيحه است. يكى از آن جهت كه در ذبح با دستگاه، بين ياد نام خدا و بريدن رگهاى چهارگانه، فاصله زمانى بسيار است، زيرا با بستن حيوان به دستگاه و به كار انداختن آن و بريده شدن رگه، فاصله زمانى وجود دارد و يا نام خدا به هنگام بستن حيوان، يا به كار انداختن ماشين، در تذكيه حيوان كافى نيست. و يا از آن جهت كه چون انسان، در بريدن رگهاى چهارگانه دخالتى ندارد، ياد نام خد، توسط او، مانند ياد نام خدا توسط كسى است كه در كنار ذابح ايستاده كه بدون شك، كفايت نمى كند.

پاسخ:

شكى نيست كه ذابح، بايد به هنگام ذبح، نام خدا را بر زبان بياورد. افزون بر ظاهر آيه شريفه:

«فكلوا مما ذكراسم الله عليه »

كه بر اعتبار ياد نام خدا توسط ذابح، دلالت دارد، روايات بسيارى بر اين مطلب دلالت دارند.

از جمله: صحيحه محمد بن مسلم، صحيحه سليمان بن خالد موثقه ابن قيس، موثقه حلبى، فحواى صحيحه محمد بن مسلم و... و گفتن شخص ديگر، نام خدا را به جاى ذابح، به هيچ وجه پذيرفته نيست. ولى يكسان دانستن ذكر نام خدا از سوى كارگر دستگاه، با گفتن آن توسط شخص غير ذابح، به هيچ روى پذيرفته نيست; زيرا كارگرى كه توسط دستگاه، حيوان را ذبح مى كند، در حقيقت، ذابح اوست، هرچند دستگاه پيچيده و پيشرفته باشد . پيشرفته بودن ابزار، مانع از استناد عمل به شخص نيست، پس اطلاق آيه شريفه:

«فكلوا مما ذكراسم الله عليه » و نيز رواياتى كه اشاره شد، شامل ذبح با دستگاه هم مى شود. اما درباره وجود فاصله زمانى، ميان گفتن نام خد، توسط كارگر و ذبح با دستگاه، بايد گفت:

اول، ذابح مى تواند نام خدا را از آغاز تا زمان انجام ذبح، تكرار كند.

ثاني، فاصله زمانى كوتاه، كه نزد عرف، همچون متصل محسوب مى شود، مشمول اطلاق آيه شريفه و روايات مى گردد.

ثالث، زمان ذبح، بستگى به نوع ابزار آن دارد. مثلا اگر ذبح، با دست باشد، زمانش وقتى است كه كارد بر رگهاى حيوان قرار مى گيرد. اگر با دستگاه باشد ، زمان ذبح هنگام راه اندازى دستگاه و تنظيم كار آن است، به گونه اى كه ذبح به دنبال آن انجام پذيرد.

رابع، مى توان گفت: در تمامى كارهايى كه توسط ابزار انجام مى پذيرد از همان زمان به كار گيرى ابزار، نتيجه كار به عامل استناد داده مى شود، هرچند بين به كار گيرى ابزار و نتيجه عمل، فاصله زمانى وجود داشته باشد. بنابراين، بر ياد نام خدا به هنگام راه انداختن دستگاه، در حقيقت، عنوان ياد خدا به هنگام ذبح صادق است.

افزون بر اين، مى توان گفت: از ادله اى كه ياد نام خدا را به هنگام ذبح معتبر مى دانند، استفاده مى شود كه اين ياد كردن، بايد به هنگام آغاز ذبح يا عمل اختيارى مستند به فاعل باشد، گرچه ذبح حيوان با فاصله زمانى انجام پذيرد.

نظير ياد نام خدا در شكار كه به مقتضاى ظاهر روايات، بايد به موقع فرستادن سگ شكارى، يا رها كردن تير، نام خدا را بر زبان آورد، هرچند تا برخورد تير به هدف و رسيدن سگ به شكار، فاصله زمانى بسيار باشد.

البته، تاخير عمدى در گفتن نام خد، از زمان فرستادن سگ و يا رها كردن تير ، بر خلاف ظاهر روايات است و جايز نيست.

در صحيحه محمد بن مسلم آمده است:

«سالت اباعبدالله (ع) عن كلب المجوسى ياخذه الرجل المسلم فيسمى حين يرسله، اياكل مما امسد عليه ؟

قال: نعم، لانه مكلب و ذكراسم الله عليه »

از امام صادق (ع) پرسيدم: سگ شكارى شخصى زرتشتى را مسلمانى گرفته و هنگام فرستادن، نام خدا را خوانده است، آيا مى توان حيوان صيد شده آن را خورد ؟

حضرت فرمود: بلى، زيرا شكار، توسط سگ انجام گرفته و نام خدا نيز بر آن خوانده شده است. و يا در موثقه حلبى آمده است:

«عن ابى عبدالله (ع) قال سالته عن الصيد يرميه الرجل بسهم فيصيبه معترضا فيقتله و قد كان سمى حين رمى و لم تصبه الحديدة.

قال: ان كان السهم الذى اصابه هو الذى قتله فاذا رآه فلياكل.

از امام صادق (ع) پرسيدم: آيا شكارى كه كسى با ذكر نام خدا تيرى به سوى آن رها كرده و تير به صورت عرضى بدان اصابت كرده و آهن [=نوك پيكان تير] با حيوان برخورد نداشته است، مى توان خورد؟

حضرت فرمود: اگر حيوان، به وسيله همان تير كشته شد و او نيز ديده است، مى تواند بخورد.

در اين دو روايت، هرچند ذكر نام خد، به هنگام فرستادن سگ شكارى و يا رها كردن تير در سؤال پرسشگر آمده است، ولى از پاسخ امام تاييد اعتبار آن را در اين دو وقت مى توان فهميد.

البته، موثقه ديگر حلبى، دلالت بهترى دارد، زيرا در آن موثقه، امام(ع) در پاسخ خود، به قيد ذكر نام خدا به هنگام رها كردن تير، تصريح مى فرمايند:

«ان لم يكن له نبل غيره و كان قد سمى حين رمى فلياكل منه.

بنابراين، وجود فاصله زمانى بين ياد نام خدا و تحقق ذبح اشكالى ندارد.

فروع ديگرى در مساله مطرح است كه بايد مورد بررسى قرار گيرد:

1. در صورت تعدد كارگران در دستگاه ذبح، بر كدام يك ياد نام خدا لازم است؟

در اين گونه موارد ذبح كننده كسى است كه آخرين بخش از كار رابه دست دارد.مثلا اگر دستگاه روشن است و كارگران حيوان را مى گيرند و به دستگاه مى بندند، تابه طور خودكار عمل ذبح انجام پذيرد، ذابح كسى است كه آخرين مرحله بستن حيوان به دست اوست و مى توان عمل ذبح ر، به او نسبت داد. ياد نام خدا نيز بر او واجب است. ولى اگر، اول حيوان را آماده مى كنند ، آن گاه با زدن كليد، دستگاه را روشن مى كنند، چنانكه در ذبح مرغه، نوع، چنين است.

ابتدا مرغها را به نوارهاى بلند دائره اى شكل مى بندند و سپس نوار را به دستگاه متصل مى سازند، تا با دور زدن همه آنها را ذبح كند. در اين موارد، راه اندازى ماشين، يا قرار دادن نوار نقاله بر روى دستگاه، آخرين بخش كار خواهد بود و كسى كه آخرين كار را بر عهده دارد ذابح به شمار مى آيد و بايد نام خدا را بر زبان آورد.

2. اگر آخرين بخش كار توسط چند نفر انجام مى گيرد، ذكر نام خدا توسطيكى از آنان، كفايت مى كند. چون تمامى اين افراد، در انجام ذبح، همكارى دارند و با ذكر نام خدا توسط يك نفر از آنان، عنوان: «ذكر نام خدا به هنگام ذبح » تحقق مى يابد و مصداق «كلوا مما ذكر اسم الله عليه » خواهد بود.

بنابراين، بايد نام خدا به هنگام انجام آخرين بخش، ياد شود و هركس آن را بر عهده دارد، انجام دهد.

3. تاخير عمدى تسميه از زمان مذكور و گفتن آن به هنگام بريده شدن رگها توسط ماشين، كفايت نمى كند، همانگونه كه در شكار نيز گفته شده است. زيرا عمل ذبح، از سوى او، به وسيله ماشين، با انجام آخرين عمل صورت مى گيرد و پس از آن، اين دستگاه است كه كار مى كند و او، در رابطه با ذبح، عملى انجام نمى دهد، تا ذكر نام خدا به آن هنگام، مصداق گفتن نام خدا در وقت ذبح باشد.

البته اين سخن، در صورتى صحيح است كه انجام آخرين عمل (راه اندازى ماشين، يا بستن حيوان به دستگاه) علت تام براى انجام پذيرفتن ذبح باشد و نتوان از انجام آن، با متوقف ساختن دستگاه جلوگيرى كرد، چنانكه پس از رها سازى تير در شكار، چنين است.

ولى اگر بتوان پيش از انجام ذبح، كار را متوقف كرد در اين صورت، آن گاه ياد نام خدا در آخرين بخش كار، مفيد خواهد بود كه در ادامه كار دستگاه، وقفه اى ايجاد نشود وگرنه، در صورت توقف دستگاه و يا احتياط در آن است كه:

طولانى شدن فاصله، به هنگام ذبح، دوباره نام خدا را بر زبان آورد.

در هر صورت، تكرار نام خد، تا تحقق ذبح، بدون شك، اشكالى نخواهد داشت.

4. آيا يك بار ذكر نام خد، براى چند ذبيحه كفايت مى كند، يا خير؟ به عنوان مثال، آيا هنگام راه اندازى دستگاه، مى توان به يك بار ذكر نام خدا براى تمام مرغهاى موجود روى نوار نقاله بسنده كرد، يا بايد به تعداد مرغهاى روى نوار، نام خدا را تكرار كرد ؟

در اثبات كافى بودن يك بار ذكر نام خد، مى توان گفت: راه اندازى دستگاه، آغاز ذبح همه حيوانهايى است كه در آن قراردادند. اگر ذبح كننده به قصد ذبح همه مرغهاى موجود در دستگاه، آن را روشن كند و نام خدا را به همين منظور بر زبان آورد، در واقع بر همه آنها نام خدا گفته شده است و مصداق: «مما ذكر اسم الله عليه » و «ما اهل لله » قرار گرفته اند، هرچند ذبح مرغها تدريجا و به ترتيب انجام پذيرد; زيرا عمل اختيارى ذبح كننده، با راه اندازى دستگاه انجام گرفت و آخرين بخش از كار بود كه صورت پذيرفت و همان هنگام هم بايد نام خدا را بر زبان آورد. نظير فرستادن سگ شكارى كه تنها به هنگام ارسال، نام خدا برده مى شود، آن هم يك بار، هر چند شكارها متعدد باشند. البته چنانكه در فرع گذشته گفته شد، احتياط رعايت گردد.

5. نوشتن نام خد، بر روى دستگاه، يا پخش آن به وسيله ضبط صوت، كافى نيست.

زيرا ذابح، بايد نام خدا را بر زبان بياورد، آن هم با توجه و قصد. در غير اين صورت، ذبيحه حلال نخواهد بود، زيرا عنوان ذكر اسم خدا بر آن صادق نيست، بنا بر اين، نوشتن و يا پخش با ضبط صوت بدون شك كفايت نمى كند.

اشكال سوم: شرط استقبال

سومين اشكال، از جهت شرط رو به قبله بودن حيوان، به هنگام ذبح است.

مطابق روايات و فتاواى فقه، در موقع ذبح، بايد جلوى بدن به سمت قبله باشد و حيوان به پهلوى راست، يا چپ بر زمين قرار گيرد. اين شرط، معمول، در ذبح با دستگاههاى جديد، مراعات نمى گردد.

پاسخ:

در پاسخ به اين اشكال، نخست اصل وجود چنين شرطى را بررسى مى كنيم آن گاه، چگونگى انطباق آن را بر ذبح با دستگاه.

شرط رو به قبله بودن حيوان

براى اثبات اين شرط، دو دليل اقامه كرده اند:

1. اجماع.

2. روايات.

قبل از بررسى اين دو دليل، بايد ديد در صورت ناتوانى اين دو در اثبات مدع، آيا مقتضاى قواعد اوليه، حلال بودن حيوانى است كه هنگام ذبح، رو به قبله نبوده، يا حرام بودن آن ؟

برخى از فقهاى پيشين، همانند: سيد مرتضى، بر اين عقيده اند كه:

اگر دليل شرعى بر حلال بودن چنين حيوانى نداشته باشيم، نمى توانيم آن را حلال بدانيم:

«پاك و حلال بودن حيوان يك حكم شرعى است، اگر حيوان رو به قبله باشد و نام خدا بر آن برده شود، به اتفاق آراء پاك و حلال است ولى اگر چنين نباشد يقين به حلال بودن آن نداريم. بنابراين لازم است رو به قبله بوده و نام خدا بر آن برده شود.»

عده اى از فقه، اين استدلال سيد را پذيرفته اند و همانند وى، معتقدند: مقتضاى قواعد اوليه، حرمت حيوانى است كه رو به قبله ذبح نشده است.

ولى ديدگاه صحيح آن است كه: در صورت تشكيك در ادله اعتبار قبله، حيوان محكوم به حليت است، هرچند اصل عملى به هنگام شك در حليت، استصحاب عدم تذكيه است; ولى مقتضاى عمومات قرآن كريم و روايات معصومين (ع)، حلال بودن ذبيحه اى است كه تمامى شرايط لازم، غير از رو به قبله بودن در آن مراعات شده است. با وجود ادله اجتهادى، جاى تمسك به استصحاب نيست. تفصيل مطلب را با عمومات آيات قرآن، پى مى گيريم.

عمومات قرآنى

1. از جمله آياتى كه دلالت مى كند بر حليت ذبيحه اى كه به هنگام ذبح، تمامى شرايط، به غير از رو به قبله بودن، مراعات شده، آيه شريفه زير است:

«فكلوا مما ذكر اسم الله عليه ان كنتم بآياته مؤمنين و ما لكم الا تاكلوا مما ذكر اسم الله عليه و قد فصل لكم ما حرم عليكم الا ما اضطررتم اليه. و ان كثيرا ليضلون باهوائهم بغير علم ان ربد هو اعلم بالمعتدين »

اگر به آيات خدا ايمان داريد، از ذبحى كه نام خدا بر آن، ياد شده است، بخوريد. چرا از آنچه نام خدا بر آن ياد شده است، نمى خوريد و خدا چيزهايى را كه بر شما حرام شده، به تفصيل، بيان كرده است، مگر آن گاه كه ناچار گرديد.

بسيارى بى هيچ دانشى، ديگران را گمراهِ پندارهاى خود كنند. هر آينه پروردگار تو، به متجاوزان از حد، داناتر است.

امر به خوردن در آيه شريفه، ارشاد است، به مباح، يا حلال و مذكى بودن حيوان; چرا كه امر، به خاطر رفع توهم ممنوعيت آمده است. و مسلم، خوردن چنين حيوانى، واجب تكليفى نيست و آيه دوم نيز قرينه است كه اين امر، ارشادى است، آن هم، ارشاد به مباح و حلال بودن حيوانى كه نام خدا بر آن ياد شده است.

اطلاق آيه مى رساند كه ياد نام خد، براى حلال بودن ذبيحه، كفايت مى كند ، نيازى به شرايط ديگر، مانند رو به قبله بودن ذبيحه، پاك بودن ذابح و... ندارد.

و آيه دوم: «و ما لكم الا تاكلوا...» به قرينه «قد فصل لكم ما حرم عليكم » نوعى صراحت در تعميم دارد و گوياى اين است كه غير از آنچه در آيات ديگر، به تفصيل حرام بودنشان بيان شده: (ميته، حيوان خفه شده، پرتاب شده از بلندى، آنچه نام غير خدا بر آن برده شده و آنچه براى بتان ذبح شده)، حلال است.

اگر اشكال شود: آيه اطلاق ندارد، زيرا تنها در مقام بيان شرط بودن ياد نام خداست، نه بيش از آن. مقصود آيه اين است: آنچه نام خدا بر آن برده نشده، حرام است و بر همين معنى در دو آيه بعد نيز، تاكيد مى ورزد و مى فرمايد:

«و لاتاكلوا مما لم يذكر اسم الله عليه و انه لفسق...»

از ذبحى كه نام خدا بر آن ياد نشده است مخوريد.

بنابراين، نمى توان از آيه، نفى ديگر شرايط را استفاده كرد به همين جهت، از ديگر شرايط معتبر در آيه نامى به ميان نيامده است و حتى از اصل ذبح در آيه نامى نيست. با اين كه بى ترديد، حيوانى كه بدون ذبح، روحش خارج گرديده باشد، مانند: حيوانى كه از بلندى پرتاب شده (مترديه) يا قابل ذبح نباشد، مانند: خوك، حرامند، هرچند نام خدا بر آنها برده شده باشد.پس، آيه اطلاق ندارد، تا براى نفى شرط رو به قبله بودن، بدان تمسك شود.

پاسخ: بين آيه «فكلوا مما ذكراسم الله عليه...» با آيه «و لاتاكلوا ممالم يذكراسم الله عليه » تفاوت آشكار است; زيرا در آيه دوم، گفته مى شود از آنچه نام خدا بر آن ياد نشده است، نبايد خورد. ظاهر چنين جمله اى، شرط بودن نام خداست.

اما در آيه اول، گفته مى شود: از آنچه نام خدا بر آن ياد مى شود، مى توان خورد. از ظاهر برمى آيد، هر حيوانى كه نام خدا بر آن ياد شود، حلال است و پاك. به اطلاق اين جمله مى توان براى نفى شرايط ديگر تمسك جست، به ويژه با توجه به قرينه: «و قد فصل لكم ما حرم عليكم.»

علاوه، خود آيه «و لا تاكلوا...» كه بعد از اين آيه آمده و ظهور در شرط بودن ياد نام خدا دارد، قرينه است بر اين كه آيه «كلوا مماذكر اسم الله عليه...» حليت هر ذبيحه اى است كه نام خدا بر آن خوانده شده باشد، نه تنها بيان شرط بودن ذكر نام خدا; زيرا در اين صورت، آيه بعدى تكرار محض خواهد بود و ناخوشايند. البته آيه شريفه نسبت به حيوانى كه ذبح يا نحر نشده است، اطلاق ندارد و چنين حيوان را شامل نمى شود، هرچند نام خدا بر آن ياد شود. عنوان: «ما ذكر اسم الله عليه » به حيوانى انصراف دارد كه ذبح، يا نحر شده است زيرا اين عنوان، در برابر ذبحى آمده كه مشركان براى بتهاى خود انجام داده اند و همان طور كه مفسران گفته اند، اصل ذبح مسلم و مفروغ عنه است و اساس، نام خدا در ذبح مورد پيدا مى كند، نه در نطيحه (بر اثر شاخ حيوانى مرده) و مترديه (بر اثر پرت شدن از بلندى مرده) و يا حيوانى كه به مرگ طبيعى از بين رفته است. پس آيه، از اين جهت اطلاقى ندارد، علاوه، مردار، با همه انواعش، كه در آيات ديگر، جزء حرامها به شمار مى آيد، در زمره حرامهاى شرح و بسط يافته اى است كه آيه بعد: «و قد فصل لكم ما حرم ...» آن را از گردونه حلالها خارج ساخته است.

همچنين آيه شريفه، اطلاقى نسبت به تذكيه پذيرى حيوانات ندارد، بنابراين، اگر در قابليت درندگان يا حيوانات جاست خوار براى ذبح ترديد داشته باشيم، با ذكر نام خد، نمى توان حليت آن را ثابت كرد; زيرا آيه شريفه، در مقام بيان حليت و حرمت ذاتى حيوانات نيست، بلكه منظور آن، بيان حرمت و حليتى است كه از ذبح ناشى مى شود، با فرض اين كه حيوان ذاتا حلال است. بله آيه:

«احلت لكم الانعام الا ما يتلى عليكم.»

چهارپايان بر شما حلال گشته اند، مگر آنچه برايتان گفته خواهد شد.

در مقام بيان حرمت و حليت ذاتى حيوانات است.

بنابراين، در آيه شريفه هم اصل ذبح و هم قابليت براى ذبح، مسلم گرفته شده است. بر اين اساس، نمى توان به اطلاق آن در صورت نبود ذبح، يا شك در قابليت براى تذكيه و يا حلال گوشت بودن تمسك جست. حتى مى توان گفت نسبت به آن دسته از شرايطى كه در تحقق عنوان ذبح احتمال دخالت دارند نيز، آيه اطلاق ندارد. مانند: شرط مربوط به آلت ذبح و يا محل بريدن، زيرا چنانكه گفته شد، در آيه شريفه، اصل ذبح با تمامى شرايط و قيودش، به عنوان يك عمل خارجى و واقعى مسلم گرفته شده و به بيان شرايط معنوى ذبح، مانند ذكر نام خد، به سوى قبله بودن حيوان، يا مسلمان و پاك بودن ذابح و... مى پردازد.

هرچند، برخى از فقها در آثار خود، از هر دو بعد به اطلاق آيه شريفه تمسك جسته اند، مثلا صاحب جواهر، قدس سره، در مساله حرام نبودن حيوانى كه به هنگام ذبح، عمدا سرش را كامل جدا كرده اند، به اطلاق آيه تمسك كرده و نوشته است:

«ظاهر اين است كه حيوان با اين كار حرام نمى شود...زيرا ادله در قرآن و احاديث اطلاق دارند.» همچنين در موارد مشابه، به همين شيوه استدلال كرده است.

در هر صورت، اطلاق آيه نسبت به مدعاى م، تمام است و نمى توان گفت ، آيه تنها اعتبار ذكر نام خدا را مورد نظر قرار داده و مقصودش امر به خوردن در زمانى است كه ساير شرايط حليت فراهم آمده باشد; زيرا نتيجه اين سخن آن است كه امر به خوردن ارشاد به حليت فعلى حيوان از ناحيه ذبح نباشد، چنين چيزى بر خلاف ظاهر آيه، بلكه ذاتا نامحتمل است، زيرا احتمال تكليفى بودن امر در اين جا وجود ندارد و خوردن نمى تواند واجب تكليفى باشد. ناگزير، بايد امر به خوردن ارشاد به حليت حيوان از ناحيه ذبح باشد و اگر چنين شد، آيه در مقام بيان حليت فعلى حيوان ذبح شده خواهد بود و نمى توان به اطلاق آن، جهت نفى ساير شرايط محتمل تمسك جست.

بله اگر آيه بدين گونه بود: «ذكر نام خد، شرط حلال گرديدن است » هيچ گاه وجود شرايط ديگر را نفى نمى كرد، ولى آنچه در آيه آمده، دستورى است كه كنايه از حلال بودنِ فعلى ذبيحه با ذكر نام خداست پس مى توان به اين، اطلاق جهت نفى شرايط ديگر در حليت فعلى ذبيحه تمسك جست.

نظير آيه ديگرى كه در مورد شكار با سگ آمده است:

«فكلوا مما امسكن عليكم » براى اثبات حلال بودن حيوانى كه سگ شكارى آن را گرفته و نام خدا بر آن ياد شده، مى توان به اين آيه تمسك جست و نياز به شرايط ديگر را منتفى ساخت، چنانكه در روايت صحيحه جميل، به همين اطلاق تمسك شده است.

«سالت ابا عبدالله(ع) عن الرجل يرسل الكلب على الصيد فياخذه و لايكون معه سكين فيذكيه بها ا فيدعه حتى يقتله و ياكل منه؟ قال: لا باس قال الله عز و جل، «فكلوا مما امسكن عليكم.»

از امام صادق(ع) درباره مردى كه سگ را براى شكار مى فرستد، شكار را مى گيرد، ولى چاقويى كه آن شكار را تذكيه كند، به همراه ندارد، آيا سگ را واگذارد تا شكار را بكشد، آن گاه آن را بخورد فرمود: اشكالى ندارد. خداوند فرموده است: بخوريد از آنچه برايتان صيد مى كنند.

گواه ديگر بر درستى استدلال به اطلاق آيه شريفه در اين بحث، تمسك امام باقر(ع)، به اطلاق اين آيه شريفه است.

ورد بن زيد از امام باقر(ع) مى پرسد:

«...ما تقول فى مجوسى قال بسم الله ثم ذبح ؟ فقال: كلْ قلت: مسلم ذبح ولم يسمِ؟ فقال: لاتاكله ان الله يقول فكلوا مما ذكراسم الله عليه و لاتاكلوا مما لم يذكر اسم الله عليه »

درباره زردشتى كه با ياد نام خدا حيوانى را ذبح كند، چه مى فرماييد ؟ فرمود: بخور. گفت: مسلمانى كه ذبح كرده و نام خدا را نياورده است چطور؟ فرمود: نبايد خورد.

خداوند مى فرمايد: از آنچه نام خدا بر آن ياد شده است بخوريد و از آنچه نام خدا بر آن ياد نشده است، نخوريد. در اين ج، امام براى نفى شرط مسلمان بودن ذابح، به اطلاق آيه استدلال مى فرمايد.

همچنين شيخ مفيد، قدس سره، در كتاب مقنعه براى اثبات حلال بودن حيوانى كه اهل كتاب با ياد نام خدا ذبح كرده اند، به اطلاق آيه استدلال كرده است.

علامه حلى، در كتاب مختلف، براى حلال بودن حيوانى كه غير شيعه ذبح مى كند، به اطلاق تمسك مى جويد و شيخ طوسى، چنانكه اشاره شد، در كتاب خلاف، براى ليت حيوانى كه به هنگام ذبح سرش كاملا جدا شده است ، به همين اطلاق تمسك جسته و ابن ادريس، كه علامه حلى در مختلف با او موافق است، براى حليت حيوانى كه قبل از سرد شدن بدن و يا حتى قبل از مردن، پوست آن را كنده باشند، به اطلاق آيه تمسك كرده است.و نيز عبارات ديگر فقها كه مراجعه به آنها مى تواند نشان دهنده وجود اطلاق در آيه شريفه باشد.

2. دومين آيه اى كه دلالت مى كند بر حليت ذبيحه به هنگام ترديد در ادله، لزوم رو به قبله بودن حيوان، اين آيه شريفه است:

«فكلوا مما امسكن عليكم و اذكروا اسم الله عليه و اتقوا الله ان الله سريع الحساب »

از آن صيد كه برايتان مى گيرند جپرندگان و سگان شكارى ج و نگه مى دارند، بخوريد و نام خدا را بر آن بخوانيد و از خدا بترسيد كه او سريع الحساب است.

گرچه ابتداى اين آيه، درباره شكار است، نه ذبح و قطعا در شكار، رو به قبله بودن شرط نيست، ولى مى توان گفت:

اطلاق «و اذكروا اسم الله عليه » كه در ذيل آيه آمده، هم شكار را شامل مى شود، چه هنگام رسيدن صياد مرده باشد، يا هنوز زنده باشد و بخواهد صياد آن را ذبح كند و هم حيوان اهلى را كه مى خواهد ذبح كند.

در آيه قبل، پس از آن كه موارد حرام را برمى شمرد، حيوانى كه تذكيه شده باشد استثنا مى كند خواه اين تذكيه با ذبح انجام گيرد، يا با شكار. آن گاه در ذيل آن به گونه مستقل مى فرمايد: «نام خدا را بر آن ياد كنيد» معنى آن اين است كه ذكر نام خد، همراه با تذكيه بايد باشد. شايد تاخير اين بخش از آيه، خود گواهى بر اطلاق باشد، زيرا اگر منظور ذكر نام خد، تنها در مورد شكار بود، بهتر آن بود كه آن را هنگام فرستادن سگ شكارى، كه قبل از نگهدارى شكار است، ياد آور مى شد.

بنابراين، ظاهر اين جمله «فاذكروا اسم الله عليه » كه در پايان آيه آمده، ناظر به هر دو آيه است و حلال بودن ذبح و شكار را منوط به ذكر نام خدا مى كند. مى توان به اين اطلاق (حليت در صورت بردن نام خدا) براى نفى شرط رو به قبله بودن استدلال كرد.

3. از جمله آياتى كه دلالت مى كند بر حليت ذبيحه، به هنگام ترديد در ادله لزوم رو به قبله بودن حيوان، اين آيه شريفه است:

«يا ايها الذين آمنوا كلوا من طيبات ما رزقناكم و اشكروا لله ان كنتم اياه تعبدون انما حرم عليكم الميتة و الدم و لحم الخنزير و ما اهل به لغير الله فمن اضطر غير باغ و لا عاد فلا اثم عليه ان الله غفور رحيم »

اى كسانى كه ايمان آورده ايد، از آن چيزهاى پاكيزه اى كه روزى شما كرده ايم، بخوريد، اگر خدا را مى پرستيد، سپاسش را به جاى آوريد.

جز اين نيست كه مردار را و خون را و گوشت خوك را و آنچه را كه به هنگام ذبح ، نام خدا بر آن بخوانند، بر شما حرام كرد .اما كسى كه ناچار شود، هرگاه كه از حد نگذراند و بى ميلى جويد، گناهى مرتكب نشده است، كه خدا آمرزنده و بخشاينده است.

گرچه دلالت مطابقى آيه، حرام بودن چيزى است كه نام غير خدا را بر آن خوانده اند، ولى از آن جا كه در بيان اين مطلب از كلمات حصر استفاده شده و نيز سياق آيه شريفه و امر به خوردن چيزهاى پاك و گوار، همگى نشان دهنده اين است كه غير از آنچه در آيه تصريح به حرمت آن شده است، پاكند و حلال، از آن جمله: حيوانى كه نام خدا بر آن ياد شده، ولى هنگام ذبح به سمت قبله نبوده است. چون نه نام غير خدا بر آن برده شده، نه ميته است و نه خوك.

مقصود از: «ما اهل به لغير الله » حيوانى است كه نام خدا بر آن ياد نشده است. چون وقتى نام خدا بر آن ياد نشود براى غير خداست و يا از آن جهت كه در آيه ديگرى مى فرمايد.

«آنچه نام خدا بر آن ياد نشود، فسق است.»

اين گفته كه آيه در صدد حصر و اختصاص نيست، زيرا در آن صورت، تخصيص اكثر لازم مى آيد كه زشت و ناپسند مى نمايد، مردود است، چون امكان دارد، همه حيوانات حرام گوشتى را كه در آيه نيامده اند، با عناوين كلى چون:

درندگان و مسخ شدگان از تحت اطلاق آيه خارج ساخت، تا تخصيص اكثر لازم نيايد و شايد بشود گفت: در زمان نزول آيه، اين حيوانها هنوز حرام نشده بودند، بعد، در آيات و يا روايات پيامبر(ص)، تعداد حيوان حرام گوشت افزوده شده است. بنابراين، تخصيص مستهجن لازم نمى آيد. بله، چنانكه در آيات ديگر هم گفتيم ، اصل تحقق ذبح مسلم فرض شده است، از اين روى، آيه در مقام بيان آنچه در تحقق ذبح دخالت دارد نيست، لذا نسبت به اين گونه شرايط، آيه اطلاقى ندارد، تنها نسبت به شرايط زايد بر ذبح اطلاق دارد.

4. از جمله آياتى كه دلالت مى كند بر مدعاى ما: حليت ذبيحه در هنگام ترديد ادله لزوم رو به قبله بودن حيوان، آيه زير است:

«ليشهدوا منافع لهم و يذكروا اسم الله فى ايام معلومات على ما رزقهم من بهيمة الانعام فكلوا منها و اطعمو البائس » تا سودهايى را كه از آنِ آنان است، ببينند و نام خدا را در روزهاى معين، به هنگام ذبح چهارپايانى كه خدا روزى شما كرد، بخوريد و بينوايان فقير را نيز اطعام كنيد.

5. روشن تر از اين آيه در دلالت بر مدعاى م، اين آيه شريفه است:

«و البدن جعلناها لكم من شعائر الله لكم فيها خير فاذكروا اسم الله عليها صواف فاذا وجبت جنوبها فكلوا منها و اطعموا القانع و المعتر كذلك سخرناها لكم لعلكم تشكرون »

شتران قربانى را براى شما از شعاير خدا قرارداديم. شما را در آن خيرى است و همچنان كه بر پا ايستاده اند، نام خدا را بر آنها بخوانيد و چون پهلويشان بر زمين رسيد، از آنها بخوريد و فقيران قانع و گدايان را اطعام كنيد. اينها را براى شما رام كرديم. باشد كه سپاسگزارى كنيد.

اين دو آيه، به خوبى بر معتبر بودن ذكر نام خدا در ذبيحه دلالت دارند و خوردن و خوارنيدن را فرع بر آن دانسته اند بدون اين كه نامى از به سوى قبله بودن آورده باشند. اطلاق اين دو آيه، دلالت مى كند بر كافى بودن نام خدا در حليت و پاكى دامها و لازم نبودن شرط ديگرى، مانند: قبله.

ايرادها: