آشنايى با مراكز و پژوهشكده هاى فقهى: دائره المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت (ع) گفتگو با آيت اللّه سيد محمود هاشمى به بركت جمهورى اسلامى، حركتهاى فكرى و فرهنگى اساسى
و چشمگيرى در حوزه فرهنگ اسلامى پديد آمد و صدها كتاب
از انزواى كتابخانه به در آمدند و احيا شدند و به جامعه
فرهنگى و علمى تقديم گرديد و دهها مركز پژوهشى و
آموزشى تاسيس شد و پروژه هاى عظيمى به سامان رسيد و يا
در حال انجامند.
از حركتهاى بسيار مهمى كه به دستور و ابتكار مستقيم رهبر
معظم انقلاب اسلامى حضرت آيت اللّه خامنه اى، زيد عزه بنياد
نهاده شد و به فرموده ايشان: (آرزوى قلبى) ايشان بود، پروژه
بزرگ دائره المعارف فقه اسلامى، بر مذهب اهل بيت است.
اين مبارك اقدام، با مديريت و تلاش فقيه روشن انديش، آيت
اللّه سيد محمود هاشمى آغاز شده و پيشرفتهاى چشم نوازى
داشته است.
اميد آن كه هر چه زودتر، با نشر دستاوردهاى آن، شاهد معرفى
و تكميل فقه پرمايه اهل بيت به جهان اسلام و دنياى امروز
باشيم.
لطفا عوامل و عناصرى را كه در صدور حكم از طرف مقام
معظم رهبرى جهت تدوين دائره المعارف فقه شيعه نقش
داشته اند، بيان فرماييد.
با توجه به اصالت و عمقى كه فقه اهل بيت (ع) از آن برخوردار
است و نظر به امتياز زنده بودن و قدرت پاسخ گويى اين فقه
غنى به نيازهاى انسانى و ضرورتهاى قانونگذارى در جوامع
بشرى، خلاء وجود دائره المعارف فقه اهل بيت (ع) كه حقيقت
اين فقه بالنده را به مجامع علمى و اسلامى ارائه دهد، روز به
روز بيشتر احساس مى شد.
رهبر معظم انقلاب اسلامى، حضرت آيت اللّه خامنه اى، ساليان
دراز، با وقوف كامل بر اين كمبود اساسى، در آرزوى تهيه دائره
المعارف فقه اسلامى بر طبق مذهب اهل بيت (ع) بودند، كه با
فراهم آمدن امكانات و شرايط مناسب در كشور، معظم له، طى
حكمى دستور تاسيس موسسه اى را كه متكفل تدوين دائره
المعارف فقه اسلامى بر طبق مذهب اهل بيت (ع) باشد، صادر
فرمودند.
آيا تا به حال در فقه شيعه چنين كارى و يا شبه آن انجام
گرفته است يا نه؟
بدون شك، فقه م، داراى غناى كامل و ذخيره هاى گرانقدر
است كه در هيچ مذهب و مكتب حقوقى ديگرى، شاهد اين غنا
و اين ذخاير و اين اوج نيستيم. شايد بتوان عوامل اين غنا را در
چهار چيز خلاصه كرد:
عامل اول : استوارى فقه شيعه است بر پايه اصول اعتقادى
مستحكم و پايه هاى فكرى و عقلى متقن و متين كه عبارت
باشد از همان اصول اعتقادى شيعه در رابطه با:
توحيد، نبوت، امامت، عصمت نبى اكرم و ائمه اطهار، اصولى كه
سخنان و سنتهاى آنان را از گفتار بقيه صحابه و تابعين و از
بقيه گفتارها و كردارها جدا ساخته و باعث شده كه احتمال
هيچ خطايى در گفتار و كردار رسول و ائمه (ع) نرود. بر
خلاف مكتبهاى ديگر، كه صريحا يا به طور غير صريح دچار
ترديد گشته، در موارد زيادى اعتماد بر اقوال صحابه، يا اقوال
تابعين كرده، يا در مواردى نظر شخصى خليفه، يا نظر صحابى
را ترجيح داده اند، با آن كه در زمان رسول خدا(ص) اين نظر
مطرح نبوده، بلكه خلاف آن از پيامبر شنيده شده بود.
اين مبانى اعتقادى زيربنايى در مكتب يك نظام فقهى، از
عوامل مهم غناى فقه م، و ضعف فقه ساير مذاهب است.
اساس، فلسفه فقه و فلسفه حقوق در فقه م، داراى ويژگيها و
فرازهاى بسيار ممتازى است و اصالت و عمق اعتقادى كامل
دارد. و مى تواند نظام فقهى را به طورى منطقى و برهانى
تفسير كند و روبناى فقهى را متكى بر آن زيربناى اعتقادى
قرار دهد. تفصيل اين بحثه، در جاى ديگر بايد مطرح شود.
عامل دوم: غناى فقه شيعه از نظر منابع و مصادر روايات و
حديث است. فقه شيعه از منبع خالص وحى سرچشمه گرفته
و منتهى به رسول اكرم (ص) مى شود. فقه م، مبتنى بر تعبد
به روايات است و جاى هيچ گونه اعمال نظر شخصى يا قياس
يا استحسان ندارد و در كليه مسايل و ابواب و گستره مسايل
فقهى، داراى روايت و حديث است كه اين در حقيقت، فقه را از
نظر ارتباط به وحى مستحكم كرده و از فرو رفتن در منجلاب
اعمال نظر و ذوق و سليقه هاى شخصى و استحسانى به دور
داشته است.امورى كه موجبات محق دين، به حسب تعبيرات
روايات و تحريف آن مى شود.
اين عامل، در مذاهب ديگر اسلامى به چشم نمى خورد. آنها در
سر يك دو راهى قرار دارند : يا مجبورند كه كليه رواياتى را كه
منتهى به پيامبر نمى شود قبول كنند، حتى روايات موضوعه،
روايات كذابين، يا رواياتى كه نظر شخصى يك صحابى را
مطرح كرده است و يا در اكثر مسايل فقهى، دستشان از روايت
خالى باشد(چرا كه بعضى از آقايان از مرحوم آيت اللّه العظمى
بروجردى نقل كردند كه كليه روايات اهل سنت در احكام
فقهى، بيش از پانصد روايت نيست كه مسلما نظر ايشان به
رواياتى است كه منتهى به شخص رسول اكرم(ص) مى شود.) و
در نتيجه، مجبور شوند به اصول موهونى چون قياس و
استحسان روى آورند .
عامل سوم: اتكاى فقه شيعه بر اصول فقه و استنباط سليم و
منطقى از كتاب و سنت است . يك مقايسه ساده بين اصول
فقه ما و اصول فقه ديگران، به خوبى نشان مى دهد كه معمولا
مسائلى كه در مباحث اصول فقه آنها مطرح شده، عبارت از
بحثهاى ادبى و مباحثى همانند: حجيت استحسان و قياس، نه
قواعد كلى كه از خود منابع فقه (كتاب و سنت)استفاده شده
باشد.
عامل چهارم: استمرار حركت تكاملى اجتهاد است در مقابل
ركود اجتهاد و سد باب آن، در ساير مذاهب. اين زنده بودن و
باز بودن باب اجتهاد و حركت تكاملى اين علم شريف، بركات
فوق العاده اى در غناى فقه شيعه و شمول آن و از همه مهم تر،
حيات آن داشته است.به همين لحاظ است كه مى تواند مسايل
مستحدثه را جواب دهد و بر هر گونه تغيير و تحول در روابط
و مناسبات اجتماعى و مسايل ديگر جارى در جوامع بشرى،
قابل تطبيق باشد، نه اين كه از نقطه نظر خودش دست بكشد،
بلكه به معناى استنباط پاسخهاى مناسب و متكى بر همان
ابزارهاى صحيح استنباط است . ولى با اين همه عظمت و
شكوه و غناى فقه م، متاسفانه بايد اقرار كرد كه اين فقه، در
جهان امروز مظلوم است، نه درست به جهان معرفى شده و نه
بهره گيرى كامل از آن شده است.
هدف از نوشتن دائره المعارف عبارت است از معرفى فقه به
مخاطبان بيشتر، به شيوه اى كه همگان آن را بفهمند و
همچنين بهره ورى از آن در خلاها و مسائلى كه نو پيدايند و
نياز به تطبيق قواعد فقهى متناسب وجود دارد. يعنى بهره
ورى و استفاده از همان منابع فقهى، با روش دائره المعارف كه
خودش انعطاف پذير است.
يكى از هدفهاى مهم اين دائره المعارف اين است كه به وسيله
اين روش بتوانيم فقه ناب اسلامى خودمان را به دنيا و جامعه
معرفى كنيم، و زمينه هاى پختگى بيشتر و بررسى بهتر در
مسايل مستحدثه را از همين روش، تا مقدار زيادى به دست
آوريم.
البته هدفهاى جنبى ديگرى هم وجود دارد كه بعد مورد بحث
و بررسى قرار مى گيرد.
آيا چنين كارى در فقه اهل سنت انجام پذيرفته است؟
سابقه تدوين دائره المعارف فقهى اسلام را بايد در خارج از
جهان اسلام جست وجو كرد. پس از آن كه فقه اسلامى، نظر
حقوقدانان غربى را بعد از رنسانس به خود جلب كرده بود، در
دهه پنجاه قرن حاضر ميلادى، كنفرانسى در دانشگاه پاريس
درباره فقه اسلامى تشكيل شد. كه در پايان اين كنفرانس،
شركت كنندگان بر ضرورت گردآورى دائره المعارف فقه
اسلامى در ضمن مجموعه اى كه در آن، احكام و ديدگاههاى
حقوقى اسلام، به ترتيب دائره المعارفهاى حقوقى جديد آمده
باشد، تاكيد كردند.
نظر به اين كه، نيروى علمى مورد نياز براى اجراى اين طرح،
در فرانسه فراهم نبود و تامين امكانات فنى و مالى هنگفت
چنين طرحى براى دانشگاه پاريس ميسور نبود، مجريان طرح،
به فكر جلب حمايت دانشمندان و محققان اسلامى و پشتيبانى
مالى دولتهاى اسلامى افتادند. پس از گذشت چند سال،
نخستين گامهاى عملى در جهت تنظيم دائره المعارف فقه
اسلامى در دانشگاه دمشق برداشته شد. با وحدت مصر و
سوريه، ادامه كار بر عهده وزارت اوقاف مصر نهاده شد.
نخستين جلدهاى آن كه به پانزده جلد، بالغ گرديد، با نام
(دائره المعارف جمال عبدالناصر) در سال 1386 ق. منتشر
شد. اما اين مجموعه از حرف (همزه) تجاوز نكرد.
تلاش ديگرى به نام (موسوعه الفقه الاسلامى) به سرپرستى
(جمعيت پژوهشهاى اسلامى) در قاهره تحت نظارت دانشمند
معروف مصرى، شيخ محمد ابو زهره، آغاز شد. از اين دائره
المعارف، تنها دو جلد منتشر شد كه جلد اول آن با كلمه (آل)
آغاز، و جلد دوم آن با كلمه (اثبات) پايان مى يافت.
انتشار اين دو جلد اندك زمانى پس از انتشار نخستين
جلدهاى (دائره المعارف جمال عبدالناصر) صورت گرفت.
در اين دو دائره المعارف، مسايل فقهى مذاهب معروف
اسلامى، از جمله فقه شيعه، مورد مقايسه قرار گرفته
بودند، اما در
هيچ يك از آنه، حقيقت احكام و ديدگاههاى فقه اهل بيت
(ع) منعكس نشده بود و شايد عذر دست اندر كاران تدوين اين
دو دائره المعارف اين باشد كه آنان متخصص و خبره در فقه
شيعه نبوده و منابع اصيل فقهى شيعه را در دسترس
نداشته اند. در هر صورت، امانت و صداقت در نقل، حكم
مى كرد كه اين افراد، براى آگاهى از نظر و راى شيعه در
مسايل فقهى، به فقهاء و دانشمندان شيعى مراجعه مى كردند.
در سال 1967م. دولت كويت، طرح گردآورى يك دائره
المعارف فقهى را به تصويب رسانيد و پس از ساليانى تاخير،
نخستين مجلدات آن به چاپ رسيد كه تا كنون به بيش از 25
جلد بالغ گرديده است. با وجود امتيازاتى كه دائره المعارف
كويتى، از جهت تكامل روش كار، نسبت به دو دائره المعارف
ياد شده دارد، ولى به طور كلى فقه اهل بيت (ع) در آن نا
ديده گرفته شده و حتى اشاره اى به آن نشده است.
شيوه و كيفيت كار را توضيح دهيد، چه مدت زمانى را براى
اتمام آن لازم داريد، اولين اثر در چه زمانى منتشر خواهد شد؟
فعاليتهاى بخش علمى، كه توسط گروههاى تحقيقى
تخصصى دنبال مى شود، در چند محور آغاز شده است:
الف. معجم الفاظ و اصطلاحات فقهى : اولين فعاليت علمى و
تحقيقى موسسه، در جهت تدوين دائره المعارف فقهى، تهيه
معجم الفاظ و اصطلاحات فقهى است. تهيه ليست اوليه،
شامل اصطلاحات اصلى و فرعى فقهى، در حال حاضر به پايان
رسيده و در مرحله بازبينى و تدقيق است.
اين بخش، با مشكلاتى مواجه است كه ريزبينى و تخصص
فقهى محققان اين بخش و نظارت دقيق هيئت امناء، مشكلات
را برطرف خواهد كرد. چند نمونه از اين مشكلات عبارتند از: 1. گستردگى ميراث فقهى بر اثر تراكم كتابها و مباحث و گسترش مصادر و مراجع آن.
2. مشكلات ناشى از پيچيدگى
ادبيات و اسلوب نگارش رايج در ميان فقهاء كه علاوه بر فاصله
داشتن از ادبيات روز، آميخته با اصطلاحات و تعبيراتى است
كه غير متخصصان در فقه بدان آشنا نيستند.
ب. معجم فقهى جواهر الكلام : در اين بخش، گروهى از
محققان ورزيده و آشنا با مسايل و موضوعات فقهى، خلاصه و
فهرستى از كتاب شريف (جواهر الكلام فى شرح شرائع
الاسلام) تهيه مى كنند و اين معجم به ترتيب الفباء و به شيوه
متداول در دائره المعارفهاست.
مراحل آماده سازى اين معجم، كه اساس و مبناى تاليف دائره
المعارف خواهد بود، به منظور تعقيب اهداف سه گانه زير در
جريان است:
1. نمايه سازى مطالب و مسايل فقهى كتاب جواهر الكلام، با
ذكر جلد و صفحه، جهت سهولت تحقيق در مراجعه و
دستيابى آسان به مطالب مورد نظر در اين كتاب كه اين، هدف
كلى و عامى در تهيه فهرست كليه كتابهاست.
2. مشخص كردن همه احكام و مطالب فقهى مربوط به هر
اصطلاح و عنوان موجود در فقه و نيز جمع آورى آن احكام و
مطالب از مواضع پراكنده در جواهر الكلام و مرتب كردن آن به
شيوه دائره المعارفها. غرض از اين كار، تهيه طرح اوليه در
روش تنظيم مطالب دائره المعارف و همچنين معين كردن
محدوده مباحث مختلف مى باشد.
3. ارائه نظريات و ديدگاههاى فقهى، در هر مساله كه در
جواهر الكلام مطرح شده است، به همراه نظر صاحب جواهر در
آن مساله، و تحقيق در مورد منابع و ماخذ نظريات و
ديدگاههاى مطرح در جواهر الكلام. بدين جهت، اين معجم
خود راهنماى محققان و نويسندگان مقالات دائره المعارف
خواهد بود، تا نظريات مختلف در هر مساله را به آسانى از منبع
و ماخذ اصلى خود، پيدا كرده و صحت و سقم مطالب منسوب
به هر يك از فقهاء را مورد بررسى دقيق و بازبينى قرار دهند.
از مجموع اين طرح حدود هفتاد در صد آن انجام گرفته
است. ج - فهرست موضوعى كتاب جواهر الكلام :
فهرست موضوعى جواهر الكلام، فهرستى تفصيلى و تحليلى از
اين كتاب است. هدف آن تفكيك مطالب موجود، استخراج آراء،
ادعاها و ادله آنها و نكات تفصيلى موجود در آن و راهنمايى
محققان به محل دقيق اين مسايل، با ذكر مجلد و صفحه
مربوط است.
شيوه كار در اين بخش، بدين قرار است: در مورد هر مساله
خاص كه در جواهر الكلام ذكر شده است، سه عنصر: ادعاهاى
صاحب جواهر، اقوال ساير فقهاء، ادله و مناقشات، مشخص و
فهرست مى شوند، البته عنوانهايى كه مى توانند بين هر مساله
و مسايل ديگر، به صورت مشترك مورد بحث قرار گيرند نيز،
در كنار آن مشخص خواهد شد، تا ابحاث مشترك در فقه، به
راحتى در دسترس محققان باشد . يكى از دقايق فهرست
موضوعى جواهر الكلام، مشخص كردن بحثهاى استطرادى در
كنار هر مساله است كه با كمك كامپيوتر مى توان به دقت
بحثهاى پراكنده را در لا به لاى مسايل فقهى كشف و عناوين
مشترك و حتى استطرادى را در هر مساله معين كرد.
فوايد و آثار زيادى بر تهيه و تنظيم فهرست موضوعى جواهر
الكلام، كه كتاب الگوى فقهى شيعه است، مترتب مى باشد، از
جمله: 1. جمع آورى و ارائه ادعاها و نظرات صاحب جواهر
الكلام، در يك مجموعه منظم، به شيوه دائره المعارفهاى
جديد فقهى. 2. تنظيم مسايل فقهى مطرح در جواهر الكلام به
ترتيب الفبايى، به همراه نظريات و آراى فقها (از جمله صاحب
جواهر الكلام) و ادله هر يك از اقوال و مناقشاتى كه درباره آن
ايراد شده است.
چه كمكهايى از علماء و اساتيد و محققان انتظار داريد؟
موسسه دائره المعارف اسلامى، كه موسسه اى صرفا علمى و
فرهنگى است، در جهت تحقيق اهداف تعيين شده در
اساسنامه خود، فعاليتهاى علمى و تحقيقى خود را با حدود
هفتاد تن از محققان كه همه آنان داراى مدارج علمى در
سطح عالى حوزه اند و چندين سال به دروس خارج در
حوزه هاى علميه اشتغال داشته اند، آغاز كرده است.
اهداف نهايى موسسه در چند محور معين شده اند:
الف. پديد آوردن اثرى فراگير در همه جوانب فقه شيعه به
شيوه خاص دائره المعارفهاى علمى رايج.
ب. تحقيق و تدوين موضوعاتى كه به نحوى با فقه شيعه
ارتباط دارند، از قبيل: تاريخ فقه اسلامى، فقهاى بزرگ اسلام،
مباحث اقتصاد اسلامى، فقه مقارن، بررسى عناوين مبتلا به
جامعه و تهيه قاموس فقهى و معجم آيات احكام و روايات.
ج. تحقيق و چاپ و نشر منابع مهم فقهى. با توجه به اين
اهداف، كه برخى از آنها موضوعات دائمى و جارى در جوامع
بشرى اند، مى توان يك بستر زمانى طولانى براى فعاليتهاى
علمى اين موسسه تصوير كرد، كه اميد است با رهنمودهاى
عالمانه رهبر عاليقدر انقلاب اسلامى و يارى و همراهى مراجع
عظام، مجتهدان و علماى حوزه هاى علميه، محققان و
انديشه وران، اين رسالت خطير الهى، كه منشا خدمات عظيمى
در جهان تشيع خواهد بود، به ثمر برسد و قلب منور امام زمان،
عجل اللّه تعالى فرجه الشريف، از اين خدمت خالصانه شاد
گردد و دعاى خير آن حضرت ياريگر اين موسسه، در جهت
تحقق اين اهداف بلند باشد.
مقصود از اين كار، كار فرد و اشخاص نيست و مربوط به تمام
حوزه است و از تمام نيروها و توانه، بايد استفاده شود، چون
آبروى كل حوزه در گرو اين كار است. چيزى كه به عنوان
موسوعه و دائره المعارف فقهى شيعه عرضه مى شود، آن هم به
دستور مقام معظم رهبرى، قهرا يك چيز رسمى خواهد بود. از
اين روى از هر نيرو و فكرى در نگارش و تدوين اين، دستور
داريم كه استفاده كنيم. آقايان مسوولند اگر در هر يك از اين
قسمتها طرحى دارند، ارائه بدهند و يك گامى بردارند كه اين
دائره المعارف را داراى ويژگيهاى بهترى كنند.
اميدواريم آنچه را ما تدوين خواهيم كرد، از آنچه كه به عنوان
(الموسوعه الفقهيه الكويتيه) تدوين شده خيلى بالاتر، والاتر،
شيواتر، زيباتر و بهتر باشد، بلكه قطع داريم كه خود اهل بيت
(ع) ما را در اين هدف يارى مى كنند. ان شاء اللّه. ولى چون
بالاخره (الامور باسبابها) آقايانى كه در اين قسمتها بتوانند
خدمتى بكنند، ما كمال استفاده را از آنان مى كنيم و ممنون
هم هستيم. |
|---|