جامعه دينى به چه معناست؟ اصطلاح «جامعه دينى‏» در نگاه اول روشن‏تر از آن به نظر مى‏رسد كه نيازى به تعريف داشته باشد، اما در واقع اين چنين نيست. سؤال از ماهيت جامعه دينى در گام نخست به دو سؤال ديگر تجزيه مى‏شود: اولا جامعه چيست؟ و ثانيا دينى بودن آن به چه معناست؟ پاسخ پرسش اول را به عهده علم جامعه‏شناسى مى‏گذاريم و تعريف مشهور اين علم از جامعه را مى‏پذيريم و با اندك توضيحى، آن را به عنوان يك اصل موضوعى در تعريف جامعه دينى به كار مى‏گيريم. از اين رو در اين قسمت چندان درنگى نخواهيم كرد. اما پاسخ به پرسش دوم است كه در اينجا براى ما اهميت محورى دارد و مى‏تواند ما را به مفهوم جامعه دينى نزديك كند. در واقع درك ما از جامعه دينى بر اين مدار مى‏چرخد كه دينى بودن را چگونه معنا كنيم؟ آيا هر جماعت ديندارى را مى‏توان يك جامعه دينى ناميد يا اينكه جامعه دينى ويژگيهايى دارد كه در هر جماعت ديندار يافت نمى‏شود؟ به عبارت ديگر آيا وجود جماعتى از دينداران براى تحقق يك جامعه دينى كافى است‏يا اينكه براى تحقق جامعه دينى به چيزى بيش از يك جمع ديندار نياز داريم؟ به همان اندازه كه جامعه‏شناسان ميان دو مفهوم «جمع‏» و «جامعه‏» تفاوت مى‏گذارند ميان دو مفهوم «جمع ديندار» و «جامعه دينى‏» نيز تفاوت وجود دارد.

جامعه انسانى، جمع عددى ساده‏اى از انسانها نيست; بلكه آن جمع انسانى است كه در محيط مشترك داراى روابط متقابل اجتماعى با يكديگر هستند. «روابط متقابل اجتماعى‏» يك پايه استوار و اصلى براى تحقق جامعه است كه بدون آن جامعه انسانى شكل نخواهد گرفت. به ديگر سخن، جامعه انسانى تركيبى است از انسانها و روابط متقابل ميان آنها، «انسان‏» و «رابطه متقابل اجتماعى‏» دو عنصر اصلى براى تشكيل جامعه انسانى هستند. روابط اجتماعى برآمده از كردارهاى اجتماعى افراد است و كردار اجتماعى، آن عمل ارادى و مختارانه‏اى است كه انسان براى رسيدن به هدف مشخصى در قبال ديگر انسانها انجام مى‏دهد. از تركيب كردارهاى متقابل اجتماعى، شبكه گسترده و پيچيده روابط اجتماعى به وجود مى‏آيد; شبكه روابط اجتماعى جزء مقوم جامعه انسانى است.

بر اين اساس، صرف وجود يك جماعت ديندار خود به خود به معناى تشكيل يك جامعه دينى نيست; زيرا با صرف تجمع افراد انسان، جامعه انسانى به وجود نمى‏آيد; بلكه هر گاه ميان افراد يك جمع انسانى شبكه‏اى از روابط اجتماعى پايدار شكل گرفت، آن گاه جامعه انسانى تشكيل خواهد شد.

جامعه دينى نيز يك جامعه انسانى است و تمام اجزاء و عناصر جامعه انسانى را داراست، منتهى صفت‏يا خصوصيتى آن را از ديگر جامعه‏هاى انسانى متمايز كرده است. اين صفت‏يا خصوصيت همان دينى بودن آن است. حال نكته‏اى كه بر آن اصرار داريم اين است كه اين ويژگى «دينى بودن‏» جامعه، بيش از آنكه به عنصر «انسانها» مربوط باشد به عنصر «روابط اجتماعى‏» مربوط است. به عبارت ديگر، اگر جامعه را به معناى دقيق علمى و اصطلاحى آن در نظر بگيريم، آنچه تعيين كننده دينى بودن يا نبودن يك جامعه است، محتواى روابط اجتماعى آن است نه خصوصيات فردى انسانهاى عضو آن; اما اگر جامعه را بر خلاف تعريف علمى آن صرفا حاصل‏جمع عددى انسانها بدانيم، دينى بودن يا نبودن آن وابسته به ديندار بودن يا نبودن افراد آن‏است.