اخيرا با استفاده از رايانه، تمام ديدگاه هاى فقهى او از مهم ترين منابع فقهى استخراج و در مجموعه اى تحت عنوان «حياة ابن ابى عقيل و فقهه» منعكس شده است.((452))

ما تنها به همين آثار علمى ابن ابى عقيل دست يافتيم و منابع تاريخى تصريح دارد كه او در زمينه هاى فقه و كلام تاليفاتى داشته است اما نه نام آنها براى ما مشخص است و نه تعداد آنها و همه آنها به همراه ميراث ساير قدما از بين رفته است. البته مى توان به يقين ادعا كرد كه اين كتاب ها به پايتخت علمى آن روز يعنى بغداد منتقل شده است؛ زيرامؤلف آن اجازه نقل و روايت آنهارابه ابن قولويه داده و بديهى است كه معناى آن وجود اين كتاب ها نزد ابن قولويه مى باشد.

نقش علمى ابن ابى عقيل

شايد ترسيم ابعاد كامل نقش علمى و فقهى ابن ابى عقيل به صورت خاص براى يك پژوهشگر ناممكن باشد؛ زيراعمده آثار و تاليفات او در دسترس ما نيست و درصورت دست يابى به آنها، شناخت ابعاد مختلف حيات علمى اوممكن بود. به رغم دشوارى گفته شده از باب اداى برخى از حقوق اين فقيه بزرگ از لابه لاى اطلاعات موجود گوشه هايى از حيات علمى او را بيان مى كنيم.

بررسى اوضاع علمى در سده چهارم و پنجم نشان مى دهد كه ميان پاره اى از علوم خلط و تداخل وجود داشته به گونه اى كه مرزبندى ميان آنها را دشوار مى كند و مهم ترين آنها علوم شرعى(فقه و حديث) و عقايد (كلام) است.اين علوم ترسيم گر فرهنگ و شاخص علم درآن عصر بوده است. علم حديث دراين ميان از جايگاه ويژه و رسالتى مهم برخوردار بوده است؛ زيرا درسده چهارم مكتب حديثى و محدثان برتمام زمينه هاى علمى اعم از كلام و تفسير سايه افكنده بود و منهج آنها درعرصه علمى، حكومت داشته و بدان، جهت مى داده است؛ به گونه اى كه پيدايى هرمكتب فكرى ديگر را درهم كوفته واجازه ظهور نمى داده است.

از جمله استوانه هاى اين مدرسه حديثى عبارتند از: ثقة الاسلام كلينى، ابن بابويه قمى و فرزندش شيخ صدوق و ابن قولويه. ثمرات علمى مكتب حديثى درآن دوره اندك بوده و تاليفات علماى ما از چارچوب مكتب حديثى خارج نشده است. نگاشته هاى فقهى، كلامى، تفسيرى و حتى رجالى (چنان كه با نگريستن در رجال كشى هويدا مى شود) شاهد مدعا است. درچنين بستر علمى و حال و هوايى فقيه عمانى با عظمت علمى خود وارد صحنه شده و نخستين بذرهاى نوپيدا درنوع نگرش فقهى و كلامى را مى افشاند. از آشكارترين نشانه هاى اين مرحله افزوده شدن عقل و نتايج آن به عنوان منابع اجتهاد دركنار دو كفه ترازو و ابزار آن يعنى كتاب و سنت است.

اين امر در پيش روى فقيه، بلكه متكلم براى فهم ادله و برداشت از آنها افق هاى گسترده و وسيعى را مى گشايد ونگرشى نو را در چگونگى تعامل با ادله و مراجعه به آنها را ترسيم مى كند، كه در نتيجه قدرت فقيه را در كنكاش هاى اجتهادى تقويت نموده و قابليت استنباط و استخراج فروع از اصول و مقاصد فراگير شريعت و نزديك شدن تقريبى به درك مناط ها و مبانى واقعى احكام شرعى را ميسر مى سازد و بدين جهت توان او براى باز يافت نظاير و شبيه ها و به هم آميختن قرائن به يكديگر و نزديك شدن به مذاق شريعت را دو چندان مى سازد. دستاورد و فرجام اين كار غنى سازى محتوايى فقه و پربارساختن آن به صورت عمومى است. اين ركن اساسى و محور بنيادين را مى توان در نقش علمى و نوانديشى فقيه عمانى بيان داشت. او مى خواست فقه و كلام - به اين اعتبار كه آن دو، اساس و پايه هاى علم در آن دوره بودند - براين منوال حركت كند و اين دو دانش به دستاوردها و افق هايى دست يابند كه كوشش محدثان وجوامع روايى آنها بدان راه نيافته است. فقيه عمانى در هردو زمينه فقهى و كلامى به دنبال تبلور اين آرمان بود.

شيوه عالمان پيش از عمانى و هم عصر او در زمينه كلام غالبا برمحور شيوه روايى كه در كنار آن آرا و انديشه ها ارائه مى شد، دور مى زد و جز در زمينه هايى محدود و بسته، از آن تجاوز نمى كرد. اين شيوه در ميراث كلامى متكلمان آن دوره همچون كلينى دراصول كافى و ابن بابويه در الامامة و التبصرة من الحيره و شيخ صدوق در التوحيد و اكمال الدين تبلور يافته است.

اما عمانى شيوه كلامى خاصى را بنيان نهاد كه عقل و راى درآن نقش محورى را ايفا مى كرد. نجاشى درتوصيف كتاب و نيز شيوه او چنين آورده است:
كتاب او را به نام الكر والفر كه در باره امامت بود، براستادم ابوعبدالله - شيخ مفيد - خواندم. چينش كتاب دلنشين وتمام جوانب مساله مورد بررسى قرار گرفته بود.((453))

اين توصيف درمقايسه با طبقه عمانى و مؤلفان پس از او در زمينه كلام، منحصرا درباره كتاب عمانى گفته شده است وما در عبارت هاى يك مورخ رجالى برنمى خوريم كه كتابى را اين چنين توصيف كرده باشد.

ما اين توصيف را از عنوان كتاب نيز مى توانيم در يابيم؛ زيرا اين عنوان را مؤلف براى بيان شيوه نوين عقلى خودانتخاب كرده و دراين گزينش خود دقت به خرج داده و موفق بوده است؛ زيرا همه درمى يابند كه مقصود از شيوه حمله و فرار در بحث چيست.

كر و فرداشتن دريك مساله بدين معنا است كه به تمام فرض هاى مساله و چگونگى اثبات آن احاطه وجود دارد و بيان اشكال ها برهرمساله و پاسخ از آن يا پذيرش آن نشانگر اين احاطه است. براين اساس مادرمى يابيم كه عظمت و ارزش علمى اين كتاب تاچه پايه است، تا آن جا كه درميان تاليفات شيعه درعلم كلام از جايگاه ممتازى برخوردار شده است.بنابراين جاى شگفتى نيست كه شيخ مفيد مؤلف آن را ستوده واز شگفتى خود نسبت به شيوه كتاب سخن گفته و چنان بدان اهميت دهد كه آن را درحوزه بغداد تدريس كند.((453))

اين مقدار، بخشى از ابعاد كلامى شخصيت فقيه عمانى را روشن مى كند، هرچند اذعان داريم كه به صورت كامل زواياى آن روشن نشده است؛ زيرا او در زمينه كلام داراى تاليفات ديگرى است كه ما اطلاعى از آنها نداريم. پس ماراهى جز اعتراف به كوتاه دستى درمقام كشف محدوده حقيقى انديشه هاى كلامى او نداريم.

اما در زمينه فقهى، عمانى كوشيده شيوه نوينى را استحكام بخشد؛ زيرا او پس از آن كه در مكتب فقهى روايى محدثان، تنها كتاب و سنت را دو منبع اجتهاد مى شناخت و دركنكاش هاى فقهى از مرز نصوص فراتر نمى رفت، عقل را به عنوان سومين منبع آن معرفى كرد. هركس ميان اين دو مرحله مقايسه كند اين نتيجه براى او آشكار مى گردد.

براين اساس عمانى در برابر فقه و فقها افق گسترده و پربارى را گشود كه پيش از اين درغالب استنباط هاى فقهى شناخته شده نبود و اين نوپيدايى در فقه درآن مرحله جزء مهم ترين تحولاتى است كه فقه اماميه با آن روبه رو شده و تاامروز باقى مانده و همچنان مورد عنايت است.

سيد بحرالعلوم در توصيف نقش فقيه عمانى چنين مى گويد:
او نخستين كسى است كه فقه راپيراست و عقل را به كار گرفت و در آغاز غيبت كبرا مباحث اصول و فروع راشكافت،پس از او ابن جنيد اين كار را دنبال كرد و اين دو از بزرگان طبقه قدما بوده اند.((455))

همچنين سيد حسن صدر در ستايش از شيوه نعمانى و تمجيد از او آورده است:
يكى از پايه هاى دين، بنيان گذار درفقه، محقق علوم شرعى، دقيق درعلوم عقلى، كه داراى كتاب هايى در تمام فنون اسلامى است و به فقاهت و تفريع فروع براصول مشهور است.((456))

انعكاس شيوه نعمانى و نتايج آن

مهم ترين هدفى كه عمانى از رهگذر كوشش هاى علمى خود در زمينه هاى فقه و كلام دنبال مى كرد، پافشارى بر ارائه شيوه فنى و علمى بود كه برپايه ها و قوانين ثابت و استوار علمى تكيه داشت و مى توانست جايگزين شيوه پيشين شود و از نقاط ضعف آن (همچون اندك بودن تفريع، و جمود برظاهر نص) به دور ماند. او در كنار اين هدف، آرمان ديگرى را دنبال مى كرد و آن جداساختن فقه از حديث به عنوان دانشى مستقل بود كه براى خود داراى قواعد، مبانى وزبان و ابزارهاى خاصى است كه بازبان متن روايات متفاوت است، اين امر نيز براى مكتب فقه روايى شناخته نشده بود. حال جاى طرح اين پرسش است كه ميزان موفقيت عمانى دراين ميدان چقدر بوده و آيا او به اهداف خود دست يافت؟

پاسخ مثبت است و او توانست اهداف خود را محقق سازد، و اين كوشش ها با اندكى گذار از دوران او نتيجه داد،هرچند شرايط مناسب در دوران او براى انتشار انديشه اش فراهم نشد. البته عوامل بيرونى در عدم انتشار آن نقش داشت، نظير آن كه او از مراكز تاثير گذار در زمينه هاى علمى دور بوده و كتاب هايش به برخى از اين مراكز همچون قم و رى نرسيد و مدرسه اش درعمان از طرفداران و مدافعانى كه بتوانند آرا و مكتب او را ترويج كنند خالى بود يا آن كه عوامل خاص مهم ترى دخالت داشته كه در راس آنها كنار نيامدن مدرسه حديث با مسلك و مكتب او - به رغم انتقال آثار او به بغداد - بوده است. بعيد نيست كه معاصر او احمد بن محمد بن جنيد دربغداد از شيوه و مكتب او الهام گرفته باشد؛ زيرا او نيز عقل و استدلالات عقلانى را به عنوان يكى از منابع اصلى اجتهاد و استنباط مى شناخته است.

به هرحال پس از اندك زمانى خداوند مردى را كه سينه اش را براى علم گشاده ساخته و موهبت هاى فراوانى به اوبخشيده و علم و فقه از او سرازير بوده يعنى شيخ مفيد را آشكار ساخت. شيخ مفيد آنچه را از فقيه عمانى به او رسيد باجانش نوشيد و مبانى و قواعد مكتب او را به كمال گرد آورد و براى تطبيق و نقل آن درعرصه كنكاش هاى فقهى كوشيد. او با توجه به عوامل زير دركارش موفقيت كسب كرد:
1. موهبت ها و توان هاى ذاتى خدادادى.
2. سكونت در پايتخت علم يعنى بغداد و برخوردارى از جايگاه ممتاز در آن.
3. توان او در استوار ساختن اين مكتب و تربيت نسلى ازفقها كه جزء نوادر و نوابغ اين عرصه شناخته شدند همچون شيخ طوسى، سيد مرتضى و ساير استوانه هاى اين مدرسه كه براى استحكام بخشيدن به پايه هاى اين مكتب و انتشارانديشه هاى آن مى كوشيدند. به هرروى شيخ مفيد - به واسطه استادش ابن قولويه - از شيوه عمانى تاثير پذيرفت؛زيرا او شگفتى و ستايش اين انديشه رادرمجالس درس و بحثش پنهان نمى ساخت.((457)) البته اين شگفتى و ستايش منحصر به شيخ مفيد و فقهاى معاصر او نبود بلكه فقهاى پس از آنها نيز به جايگاه ويژه فقهى و ديدگاه هاى منحصر به فرد عمانى پى برده و به اقوال و استدلال هاى او اهتمام نشان داده و باتمام تكريم او را مى ستودند.

ابن ادريس او را موثق، فقيه و متكلم معرفى كرده و درجاى ديگر از بزرگان اصحاب و فقهاى مسلم دانسته است.((458))

خوانسارى مى گويد:
عقل گرايى در ادله و شيوه جمع ميان ادله احكام با اجتهاد درست، به اين مرد نسبت داده شده است.((459))

سيد بحر العلوم مى گويد:
فقها به نقل اقوال و ضبط فتاواى او اهتمام ويژه اى دارند به ويژه علامه و محقق و فقهاى پس از آنها و او نخستين كسى است كه فقه راپيراست و عقل را به كار گرفت و در آغاز غيبت كبرا به بحث هاى اصولى و فرعى عمق بخشيد.((460))

خلاصه آن كه فقه اجتهادى اماميه برپايه هايى استوار است كه توسط عمانى بنيان گذارى شده و شيخ مفيد و پس از اوشاگردانش به اركان آن استحكام بخشيدند. با صرف نظر از اين كه، تلاش هاى تمام فقيهان ما كه به تجديد و فربهى اين دانش - دست يافتند همه وامدار غنابخشى و پربار ساختن فقه از سوى عمانى هستند.

شيوه اصولى عمانى

دانش اصول زاييده سده هاى متاخر نيست؛ زيرا برخى از افكار و انديشه هاى آن درتاريخ اسلامى چنان ريشه دوانده كه به عصر حضور ائمه(ع) باز مى گردد و برخى از ديدگاه ها و انديشه هاى اصولى ذهن هاى نخبگان علمى و طبقه نخست اصحاب ائمه (ع) را به خود مشغول كرده است و آنان رساله ها و تاليفاتى دراين باره پديد آورده اند. بسان مباحث الفاظ از هشام بن حكم - از اصحاب امام صادق(ع) - كه ابن نديم آن را به عنوان «كتاب الالفاظ» آورده است.((461)) و كتاب ابطال القياس و نقض اجتهاد الراى على بن راوندى كه هردو از ابوسهل نوبختى است.((462))

بدين ترتيب گروهى از فقها در بالندگى و رشد انديشه اصولى سهيم بوده اند، هرچند كوشش هاى آنان دراستحكام بنياد آن تفاوت داشته است، چه، گروهى از ايشان دست به تاليف زده و گروهى فقه واستدلال هاى فقهى را برانديشه ها و مبانى اصولى بنيان نهادند به گونه اى كه از لابه لاى بحث هاى فقهى و نتايج آن، مكتب اصولى آنان هويداست.

گرچه ما يقين نداريم كه عمانى درعلم اصول كتابى نگاشته باشد، اما اين امر بعيد نيست؛ زيرا منابع شرح حال او ازوجود كتاب هايى از او درزمينه هاى غير فقه و كلام خبر داده، كه در باره هويت آنها تحقيقى انجام نگرفته است. چنان كه از اين عبارت شيخ كه كتاب المتمسك او حاوى فقه و غير آن است، برمى آيد كه بحث هاى اصولى درآن وجودداشته است، اما ما از اثبات اين امر بى نيازيم؛ زيرا بررسى ويژگى هاى فقهى او - چنان كه گذشت - شيوه اصولى او رابه دست مى دهد - زيرا عنصر اساسى انديشه هاى اصولى عمانى درقدرت و استحكام مبانى اصولى او و متناسب باآن دوره، نهفته است. مى توان به مهم ترين پايه ها و مبانى اصولى كه عمانى در فقه خود به آنها تكيه داشته، درقالب نكات ذيل اشاره كرد:
الف) اعتقاد به حجيت دليل عقلى تا آن جا كه از چارچوب كتاب و سنت خارج نشود.
ب) حجيت عمومات و قواعد كلى مستند به قرآن و اخبار متواتره مشهور به استثناى خبر واحد.

براى تاييد اين مبانى و مبانى ديگر به برخى از تطبيقات و مبادى پذيرفته شده در فقه عمانى اشاره مى كنيم:

اين روايت - يعنى روايت نصف مهر - برتر از روايت نخست است، به جهت دلالت قرآن و سنت؛ زيرا خداوند مى فرمايد:
و ان طلقتموهن من قبل ان تمسوهن و قد فرضتم لهن فريضة فنصف ما فرضتم....((475))

طبق اين آيه اگر پيش از آميزش، زن را طلاق دهد نصف مهر برعهده او است.((476))

در اين كنكاش اجتهادى مى بينيم كه عمانى براساس مبانى اصولى محض كه درآن دوره تازگى داشت به علاج تعارض اخبار پرداخته كه بدون ترديد نشانگر دقت او درمقام تطبيق ميان ادله است.

عمانى و اعتقاد به راى و قياس

آيا فقه عمانى از راى و قياس تاثير پذيرفته است؟ گاه به اين دليل كه او در اجتهاد برعقل و راى تكيه كرده است، اين نقدمتوجه او شده است؛ چنان كه نسبت به معاصرش ابن جنيد اين نقد و نكوهش باشدت بيشتر و از زبان شخصيت هاى بزرگى همچون شيخ طوسى((477)) مطرح شده است، در حالى كه اين نسبت درباره عمانى از اساس نادرست است؛ زيرا:

1. او در بحث حج تصريح كرده كه عمره بيش از يك بار در سال جايز نيست؛ به دليل روايتى كه مى گويد: «دو عمره دريك سال جايز نيست» در رد كسانى كه آن را تجويز كرده و مدعى اند برخى از فقهاى شيعه اين روايت را برمعنايى خاص حمل كرده و گفته اند مقصود درشخص متمتع است، اما اشخاص ديگر مى توانند درهرماهى كه بخواهند و به هرميزان كه مايل باشند، عمره انجام دهند.
آن گاه براين تاويل چنين افزوده است كه اگر اين تاويل از ائمه اهل بيت (ع) رسيده باشد قابل عمل است واگر تنها منشاآن اجتهاد و ظن باشد، مردود بوده و مى بايست به گفتار ائمه (ع) مراجعه كرد.((478)) سخن اخير او آشكارا دلالت داردكه شيوه او مبتنى بر اجتهاد صحيح بوده و او آنچه را متكى براساس ظن و راى است كنار گذارده و به روايات اهل بيت(ع) متعبد است.

2.درمبحث نماز عيد به بطلان قياس تصريح كرده است:
نماز عيد با كمتر از هفت مؤمن با وجود امام يا كارگزاران او در شهرها منعقد نمى شود؛ چنان كه نماز جمعه نيز با كمتراز پنج تن منعقد نمى شود. اگر قياس جايگاهى داشت مى بايست نماز جمعه و عيد يكسان مى بود، درحالى كه اين تفاوت از روى تعبد به فرمان الهى است.((479))

3. بزرگان اماميه از زمان شيخ مفيد و طوسى بروثاقت و ستايش او و اهتمام به نقل آرا و فتاواى او تاكيد دارند به ويژه درعصر ابن ادريس و علامه حلى و پس از آنان. چنان كه خواهد آمد علامه حلى به پذيرش مراسيل عمانى به دليل وثاقت و عظمت او تصريح كرده است.

هيچ كس درمذهب او اختلاف نداشته و افرادى چون شيخ طوسى برشيعه بودن او تصريح كرده اند.((480)) شايد آنان مى خواستند راه توهم درباره مذهب او را ببندند؛ زيرا محل سكونت او از شهرهاى شيعه دور بوده است، افزون بر آن نام كتاب «المتمسك بحبل آل الرسول» و محتواى آن حكايتگر مذهب و نگرش اوست.

براين اساس نمى توان ادعا كرد كه فقه او متاثر يا برگرفته از فقه اهل سنت است؛ زيرا اولا، عمانى خود مبانى فقه عامه را كه مهم ترين آنها قياس و راى است، مردود دانسته است. ثانيا، هيچ نشانه قطعى بر موافقت او در آرا و فتاوا با اهل سنت نيست. چنان كه در بررسى آراء نادر و مخالفت هاى او با مشهور اماميه خواهيم ديد كه او با آراء عامه مخالفت كرده است. ميزان نزديكى و تاثير پذيرى عمانى از آراء اهل سنت را بررسى خواهيم كرد.

جايگاه روايات نزد عمانى

پس از بررسى نقش فقهى و كلامى و اصولى عمانى جاى طرح اين پرسش است كه نقش او در زمينه روايت چه بوده است؟ پاسخ به اين سؤال، تامل و دقت خاصى را مى طلبد؛ زيرا دورانى كه او در آن قرار داشته، درزمينه علمى، نقل،حفظ و گردآورى حديث بر ساير علوم غلبه داشته و تمام دانش ها به رنگ زبان حديث نه زبان اصطلاحى خود درآمده بود.

پيش از اين از شخصيت فقهى عمانى سخن گفتيم و ياد كرديم كه او از فقيهان نامور در مدرسه اجتهاد و از فقهاى بزرگ ما است؛ بلكه نخستين كسى است كه اساس راى و اجتهاد را پى ريزى كرد و مباحث اصول و فروع را عمق بخشيد.حال جاى اين پرسش است كه آيا اين سخن او در نقل حديث نقشى نداشته است؟

در آغاز چنين به نظر مى رسد كه سخن او در برخورد با روايات نقشى نداشته؛ زيرا به تاليفى از او درباره حديث برنمى خوريم.اما با تامل درمى يابيم كه مطلب غير از اين است. شاهد مدعاى ما نكات ذيل است:

1.كتاب «المتمسك بحبل آل الرسول» دربرگيرنده رواياتى است كه به تنهايى از ائمه(ع) نقل كرده است؛ چنان كه شهيد در ذكرى((481)) از او اين چنين نقل كرده است:
ازابن ابى عقيل به نقل از ائمه(ع) در تفسير آيه «الذين هم على صلاتهم دائمون»((482)) آمده است: يعنى بر انجام سنت پيامبر(ص) استمرار مى دهند. اگر سنتى در شب از آنان فوت شود درروز قضايش را به جا مى آورند و اگر در روز فوت شود شب قضا مى كنند. به صورت مرسل از اميرمؤمنان (ع) روايت كرده كه پيامبر(ص) برمردى گذشت كه درحال خواندن نماز، دستانش را بالاى سرش گذاشته بود و فرمود: چه شده كه به مردمى برمى خورم كه دست هاى خود رابالاى سرشان مى گيرند كه گويا گوش هاى اسبان چموش است.((483))

2. گروهى همچون علامه حلى(م 726ق) و فاضل مقداد (م 826ق) به پذيرش مراسيل او تصريح كرده اند. علامه حلى دركتاب جهاد باب تقسيم اموالى كه لشكريان از اهل بغى به تصرف درآورده اند، پس از نقل روايتى از عمانى چنين مى گويد:
دليل ما روايت ابن ابى عقيل است. او از بزرگان علماى ما است و به جهت عدالت و شهرتش مراسيل او پذيرفته مى شود.((484))

فاضل مقداد درنقل همين روايت دراين باب مى گويد:
اين روايت را ابن ابى عقيل به صورت مرسل نقل كرده است و نظير او جز از ثقه به صورت مرسل نقل نمى كند، به ويژه آن كه اگر به روايت عمل شود.((485))

علامه مامقانى نيز گفتارى نزديك به سخن فاضل مقداد دارد.((486))

ديدگاه هاى نادر عمانى

هرمحققى مى داند كه دركتب فقهى به آراء نخستين گروه از فقها به دليل نزديكى آنها به دوران نص روايات، توجه ويژه اى شده است. چنان كه فتاواى ابن ابى عقيل و جعفى دركتاب الفاخر و ابن جنيد در المختصر الاحمدى در ديدگاه هاى فقهاى پسين به ويژه دردوران ابن ادريس، محقق و علامه و نيز شهيدين تاثير گذاشته است. ابن ابى عقيل عمانى به علت دقت و حسن راى چنين است. دراين جا برخى از آراء نادر عمانى را از ميان ابواب مختلف فقهى ذكر مى كنيم تا ميزان فاصله آن با ديدگاه مشهور آشكار گردد:

كتاب طهارت

1. عدم تنجس آب قليل مگر با تغير. مالك، اوزاعى، ثورى، داوود و ابن منذر نيز براين عقيده اند.((487)) حسن بصرى وابراهيم نخعى و مالك وداوود معتقدند كه آب قليل يا كثير جز با تغيير يكى از اوصافش نجس نمى شود.((488)) اين فتوابنا به گفته علامه((489)) با اجماع اماميه مخالف است.

2. به ظاهر سخن ابن ابى عقيل اين نظريه نسبت داده شده است و وضو با آب مضاف همچون گلاب، آب زعفران وساير آب ها، با اين قيد كه درحال اضطرار باشد، جايز است.((490)) از فقهاى ما شيخ صدوق و از عامه ابوبكر اصم و ابن ابى ليلى و ابوحنيفه بدون قيد اضطرار با ابن ابى عقيل هم راى هستند.((491))

3. استحاضه قليله، حدث به شمار نمى رود. بنابراين تاوقتى كه خون استحاضه روى پنبه ظاهر نشود نه موجب وضواست ونه موجب غسل.((492)) گويا او رواياتى را كه در وجوب وضو برمستحاضه وارد شده بر وضو گرفتن برسايرحدث ها حمل كرده است((493)) و مالك و داوود و ربيعه معتقدند خون استحاضه حدث نيست و موجب وضو نمى شود.((494))

4. اكثر ايام نفاس بيست و يك روز است.((495))

5. هرگاه موى محاسن كم باشد شستن پوست صورت دروضو واجب است.((496)) علامه درتذكره و منتهى براين عقيده است؛ چنان كه ابن جنيد و شافعى((497)) نيز براين راى هستند.

6. جواز شستن بار سوم دروضو((498))؛ ابوحنيفه واحمد سه بار شستن را سنت مى دانند. شافعى، احمد و طرفداران قياس((499)) نيز سه بار شستن را مستحب مى دانند.

7. تخيير ميان مسح تمام يا بخشى از صورت درتيمم، ليكن به كمتر از پيشانى در دوطرف صورت اكتفا نمى شود.((500)) فتوا به كفايت مسح بيشتر و جواز ترك كمتر از يك چهارم از ظاهر چهره، به ابوحنيفه نسبت داده شده است و ابويوسف وزفر قائل به اول است.((501))

8. عدم نجاست خمر.((502)) از ميان شيعه ابن بابويه واز ميان اهل سنت داوود و ربيعه و طبق يكى از دو نظريه شافعى براين عقيده هستند.((503))

9. عدم نجاست باقى مانده غذاى يهود و نصارا با آن كه مشهور نجاست مطلق كافراست.((504)) شايد دليل عمانى عدم نجاست آب قليل با ملاقات است كه اشاره كرديم.((505))

10. عدم وجوب نماز ميت بر طفل نابالغ؛ درحالى كه مشهور بلكه اجماع فقها نماز ميت برطفل شش ساله را واجب مى دانند.((506)) سعيد معتقد است هرگاه نماز برطفل واجب شود نماز ميت نيز واجب است.((507))

11. وجوب اعاده غسل ميت در صورتى كه از ميت چيزى خارج شود كه باعث باطل شدن غسل باشد. ابن سيرين،اسحاق، احمد و شافعى طبق يكى از اقوالش براين راى هستند.((508)) بيشتر فقها قائلند كه تنهاشستن همان موضع واجب است.((509))

12. كراهت نشستن درحال تشييع جنازه تا پيش از گذاردن جنازه درلحد.((510)) از ميان اهل سنت ابوحنيفه، احمد،شعبى، اوزاعى و اسحاق با او موافقت كرده اند.((511))

13. كفايت يك بار زدن دست ها بر خاك براى صورت و پشت دست ها درتيمم بدل از غسل؛ درحالى كه مشهوردرتيمم بدل از غسل دو بار برخاك زدن دست ها را لازم مى دانند.((512)) از ميان فقهاى شيعه سيد مرتضى نيز يك بارزدن را براى تيمم بدل از وضو و غسل كافى دانسته و اوزاعى، احمد، اسحاق، داوود، ابن جرير و شافعى نيز براين عقيده هستند.((513))

14. وجوب خواندن اذكار چهارگانه پس از هرتكبير درنماز ميت؛ درحالى كه مشهور به تقسيم كردن آنها ميان تكبيرهاقائلند.((514))

15. جواز تيمم برزمين و برهر چيزى كه از جنس زمين است نظير سرمه، و مشهور با آن مخالف است.((515)) ابوحنيفه ومالك نيز براين عقيده هستند، با اين تفاوت كه مالك شرط دانسته كه از جنس زمين باشد، اما شافعى تفصيل داده وگفته است: هرگاه از غير جنس زمين بودن برآن غلبه داشته باشد جايز نيست و درصورت عكس جايز است. مروزى مى گويد: جايز است و ديگران معتقدند جايز نيست.((516))

كتاب صلاة

16. هرگاه پس از تيمم وخواندن نماز درحالى كه وقت نماز باقى است آب پيدا شود اعاده نماز واجب است؛ امامشهور قائل به عدم اعاده است.((517))
طاووس با او موافق است و عطاء و قاسم بن محمد و مكحول و ابن سيرين و زهرى و ربيعه نيز براين عقيده هستند.((518))

17. براى ترك نماز شب دروطن يا مسافرت رخصتى نرسيده است، گويد: اقرب همين است؛ چون براى خواندن نمازشب تاكيد و توصيه فراوانى شده است.((519))

18. براساس ظاهر گفتار، او معتقد است هنگام ندانستن قبله، خواندن نماز به هرطرف جايز است؛ اما بيشتر فقها نمازبه چهار طرف را لازم دانسته اند.((520)) داوود نيز همين نظر را دارد.((521))

19. خواندن اقامه در تمام نمازها((522)) و اذان براى نماز مغرب وصبح واجب است((523)). ابوحنيفه مى گويد: براى هرنماز اذان واقامه بگويد و شافعى مى گويد: براى هرنماز اقامه بگويد.((524))

20. اگردر نماز نافله بخشى از سوره را بخواند درركعت دوم از همان جا كه خوانده آغاز كند، فاتحه براو واجب نيست؛ولى مشهور قرائت فاتحه را لازم مى دانند.((525))

21. تكبير ركوع و سجود واجب است؛ اما مشهور آن را مستحب مى دانند((526)). سيد مرتضى با او موافق است وشافعى معتقد به عدم استحباب است.((527))

22. چنان كه از ظاهر گفتارش به دست مى آيد نماز با زياد و كم كردن يك سجده باطل است.((528))

23. قنوت واجب است. بنابراين با ترك عمدى آن، بايد نماز اعاده شود. ثورى((529)) و ابوحنيفه مى گويند: اين سنت نيست.((530))

24. درشك ميان دو و سه يا سه و چهار، دو ركعت نماز نشسته لازم است، اما مشهور معتقدند كه ميان آن و خواندن يك ركعت ايستاده مخير است.((531))

25. درصورتى كه نماز شكسته برعهده اش باشد و شخص نماز را تمام بخواند مطلقا بايد اعاده كند؛ اما مشهور فقهامى گويند : تنها درصورت باقى ماندن وقت ادا، اعاده لازم است.((532))

26. نماز جمعه بركسى كه باخواندن نماز صبح درميان خانواده، نماز جمعه را درك خواهد كرد واجب است.((533))

كتاب صوم

27. طبق ظاهر گفتارش نيت روزه در شب و پيش از طلوع فجر واجب است.((534)) شافعى، مالك واحمد براين راى هستند.((535))

28. اگر در شب به نيت روزه صدمه بزند در بطلان روزه ميان عمد و نسيان تفاوتى وجود ندارد.((536))

29. كسى كه درشب جنب شود و عمدا تا طلوع فجر با اين حال باقى بماند، تنها قضاى روزه برعهده اوست نه كفاره.((537)) همچنين اگرزن از حيض يا نفاس پاك شود وعمدا تا صبح غسل را ترك كند.((538))

30. غسل ارتماسى براى روزه دار جايز است.((539)) سيد مرتضى مكروه مى داند و مالك، احمد، حسن و شعبى براين عقيده هستند.((540))

31. هرگاه كسى در روز ماه رمضان همسرش را به همبسترى مجبور سازد، تنها قضاى روزه برعهده آن دو است؛ امامشهور معتقدند دو كفاره برمرد واجب است.((541)) شافعى مى گويد: يك كفاره واجب است و اصحاب راى معتقدند قضاى روزه براو واجب است. مذهب ثورى و اوزاعى نيز همين است.((542))