در حقيقت پژوهش در تاريخ اصول هنوز در دوران نوزادى به سر مى برد و سالها زمان مى خواهد تا به دوران بلوغ و پختگى برسد. ازاين رو، محققان اصول بايد براى به كمال رساندن اين امر تلاش بسيارى كرده و تحقيقات دامنه دارى انجام دهند.

2. اين كتاب شناسى با توجه به امكان چهار گونه كار تاريخى در هر علم، به اين صورت سامان يافته است: ذيل هر كتاب، شناخت نوع كار تاريخى كه در آن اثر انجام گرفته است به صورت علامت اختصارى ذكر مى شود و براى هر قسم از كار تاريخى علامت اختصارى اى در نظر گرفتيم كه عبارت اند از:
((تد)) علامت اختصارى قسم اول (تاريخ تطور و تكامل علم اصول يا ادوار اصول)،
((تد)) علامت اختصارى قسم دوم (تاريخ دانشمندان علم اصول و آثار اصولى آنان)،
((تب)) علامت اختصارى قسم سوم (تاريخ تبويب در علم اصول)،
((پژ)) علامت اختصارى قسم چهارم (پژوهش تاريخى در مسائل علم اصول).

3. هرگاه در كتاب يا نوشته اى دو يا چند قسم از اقسام كار تاريخى وجود داشته باشد، علامت اختصارى هر يك ذكر مى شود.

4. اين كتاب شناسى اگر چه توصيفى به معناى دقيق كلمه نيست، اما به آن نزديك است. در عين حال در پاره اى موارد صرفا به آدرس كتاب شناختى اثر اكتفا شده است.

5. نحوه آدرس دهى در كتاب شناسى حاضر به ترتيب زير است:

نام كتاب، نام نويسنده، مكان چاپ، ناشر، نوبت چاپ، زمان چاپ، تعداد جلد و تعداد صفحه.

*      *      *

1. الاجتهاد اصوله و احكامه، محمد بحر العلوم، بيروت، دار الزهراء، دوم، 1412ق، 311 ص.(تط)
كتاب مذكور به بحث اجتهاد و عناصر آن و سير تاريخى مساله مى پردازد. در ضمن آن، مباحث تاريخى مربوط به علم اصول يافت مى شود.

2. اجتهاد و تاريخ آن، عليرضا فيض، مقالات و بررسيها، ش 41 و 42، ص 53 98.(تط)

3. الاجتهاد و التجديد في الفقه الاسلامى، محمد مهدى شمس الدين، بيروت، المؤسسة الدولية للدراسات و النشر، 1419 ق، نظرة عامة فى الاصول: ص 11-38. (تط)
عناوين: نظرة عامة فى الاصول، بداية وضع علم الاصول.

4. مقدمه مؤسسه صاحب الامر بر كتاب ((اجود التقريرات))، (تقرير درس آيت الله نايينى)، سيد ابوالقاسم خويى، قم، مؤسسه صاحب الامر، اول، 1419 ق، ج، ص 6-29.(تد)
در مقدمه مذكور ابتدا نقش ائمه(ع) در تاسيس علم اصول بيان شده و سپس نام مهمترين اصوليان شيعه در هر قرن و كتابهاى اصوليشان ذكر شده است.

5. ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامى، محمد ابراهيم جناتى، تهران، انتشارات كيهان، اول، 1372 ش، 526 ص.(تط، تد)
تمام اين كتاب به تاريخ علم اصول نمى پردازد بلكه از صفحه 215 به بعد تاريخ اصول را بررسى مى كند. اما مى توان گفت كه از ابتداى كتاب تا ص 215 نيز مقدمه بحث تاريخ اصول به شمار مى رود. به هر حال مؤلف، ادوار اجتهاد و تاريخ اصول را در هشت دوره بررسى مى كند.
عناوين : پيشگفتار در تعريف اجتهاد و بيان ماهيت آن، دوره اول: عصر پيدايش مبادى اجتهاد، دوره دوم: عصر تمهيد و زمينه سازى به كارگيرى اجتهاد، دوره سوم: عصر تدوين قواعد اصولى و عناصر مشترك اجتهادى، دوره چهارم: عصر به كارگيرى عناصر مشترك اجتهاددر منابع، دوره پنجم: عصر گسترش استدلال در مسائل اجتهادى، دوره ششم: عصر تكامل اجتهاد، دوره هفتم: عصر ژرف انديشى درابحاث اجتهادى، دوره هشتم: عصر كليت كاربرد اجتهاد با شيوه نوين آن.

6. الاستصحاب فى الشريعة الاسلاميه، محمود كوثرانى، بيروت، دار الصفوه، اول، 1414 ق، اضواء على الرساله، ص 5 19. (پژ) نويسنده در مقدمه كتاب به سير تاريخى بحث استصحاب پرداخته است.

7. الاسس العقلية، السيد عمار ابو رغيف، بيروت، دارالثقلين، اول، 1418 ق، 304 ص.(پژ)
كتاب مذكور به مباحثى مانند: تعريف علم اصول، موضوع علم اصول، حجيت قطع، حجيت عقل، تطبيقات عقل عملى در علم اصول فقه و... از دو منظر تاريخى و استدلالى پرداخته است.

8. اصول الاستنباط، على نقى الحيدرى، لجنة ادارة الحوزة العلمية بقم المقدسة، اول، 1412، الماع الى تاريخ الفقه و اصوله، ص 15 آ44.(تط)
عناوين: منابع اجتهاد، ادوار حضور ائمه(ع)، وجه اختصاص شيعه به فقه ائمه(ع)، تاسيس علم اصول فقه.

9. اصول الفقه، محمد صادق بحر العلوم، دائرة المعارف الاسلامية الشيعه، ج 5، بيروت، 1393ق، ص 45 48.(تط)

10. اصول الفقه المقارن، محمد تقى الحكيم، دائرة المعارف الاسلامية الشيعة، ج 5، بيروت، حسن الامين، 1393 ق، ص 48 53.(تط)

11. انوار الاصول، (تقرير درس آيت الله مكارم شيرازى)، احمد القدسى، قم، نسل جوان، دوم، 1416 ق، ج 1، علم الاصول كما ينبغى، ص 1 14.(تط)
عناوين: تاريخ علم الاصول و تطوره فى سطور، المشكلة المهمة فى اصول الفقه، رسم كلى لابحاث علم الاصول كما ينبغى.

12. پايه هاى فكرى شيخ انصارى، عباس مخلصى، فقه، ش 1، ص 35-74.(تد) مقاله در بردارنده مطالبى درباره مكتب هاى اصولى است و به بررسى مكتب اصولى شيخ انصارى مى پردازد.

13. پيدايش اصول فقه و ادوار نخستين آن، سيد محمد جواد شبيرى، قم، كنگره بين المللى شيخ انصارى، اول، 1373، 30ص.(تد)
عناوين: پيدايش علم اصول، آثار اصولى نخستين، انديشه هاى اصولى نخستين.

14. پيدايش و تطور علم اصول، ترجمه معالم الجديده: حوزه، ش 5، ص 27 39 و ش 9، ص 31 58.(تط)

15. تاريخ اصول، مهدى على پور، بيش از 400 ص در قطع وزيرى(چاپ نشده). (تط، تب، تد)
عناوين : ديباچه در جايگاه شناسى اجتهاد، مقدمه در اهميت تاريخ علم اصول، درس اول: نگاهى به علم اصول فقه، درس دوم: پيدايش وتاسيس علم اصول، درس سوم: دوره اول، دوره تاسيس، درس چهارم و پنجم: دوره دوم، دوره توسعه و تدوين گسترده و كامل دراصول، درس ششم و هفتم: دوره سوم، دوره تكامل از ابن ادريس حلى تا اوايل قرن يازدهم، درس هشتم و نهم: دوره چهارم، پيدايش و اوج اخبارى گرى و ضعف اصول، درس دهم و يازدهم: دوره پنجم، دوره تجديد حيات و تحولات شگرف در اصول، درس دوازدهم و سيزدهم و چهاردهم: دوره ششم، ژرف نگرى در علم اصول، درس پانزدهم: نگاهى به اصول در عصر حاضر.

16. يم تاريخ علم اصول از نگاه شهيد صدر، سيد محمد كاظم روحانى (بر اساس دروس مهدى هادوى تهرانى)، قم، خانه خرد، اول،1379 ش، 139 ص.(تط) كتاب مذكور شرح و توضيح ديدگاههاى شهيد صدر در المعالم الجديده است.

17. تاسيس الشيعة لعلوم الاسلام، سيد حسن صدر، تهران، منشورات اعلمى، ص 309 314.(تط، تد) عناوين : نخستين مؤسس علم اصول، نخستين مدون و مصنف علم اصول، نام اولين اصوليان شيعه.

18. التاويل منهج الاستنباط فى الاسلام، الشيخ احمد البحرانى، دار التاويل للطباعة و النشر، دوم 1991 م، 621 ص.(پژ)
نويسنده در اين كتاب به بحث تاويل و سير تاريخى آن پرداخته است.

19. تحرير الرسائل، مرتضى الگيلانى، 1377 ق، ص 96 122.(تط)
 نويسنده در مقدمه به سير اجمالى تحول علم اصول در طول تاريخ اشاره كرده است.

20. تحقيق در نظريه اجتهاد، على عابدى شاهرودى، كيهان انديشه، ش 30، ص 3 28 (تحقيق در نظريه اجتهاد)، ش 31، ص 31 56(نقد مقدماتى طريق اصولى و اخبارى)، ش 32، ص 4 20 (تشريح و نقد مسلك اخبارى)، ش 33، ص 22 34 (نقد مقدماتى طريقه اخبارى)، ش 34، ص 73 82 (نقد اصوليان بر طريقه اخباريان)، ش 36، ص 35 51 (تشريح مقدماتى مسلك اصوليان).(پژ)

21. تحول علم اصول، ابوالقاسم گرجى، واحد تحقيقات اسلامى، بنياد بعثت، 1361ش، 58 ص.(تط تد)
ترجمه عربى كتاب: نظرة فى تطور علم الاصول، ابوالقاسم گرجى، تعريب محمد على آذرشب، المكتبة الاسلامية الكبرى...، 1402ق، 67 ص.
اين رساله با نام ((ادوار علم اصول فقه و دانشمندان اين علم)) در كتاب تاريخ، فقه و فقها، ابوالقاسم گرجى، تهران، سمت، 1377، نيزچاپ شده است.(تط، تد) گرجى تحول اصول را در هشت دوره تبيين مى كند. در اين تقسيم بندى اصول شيعه و اصول اهل سنت به اجمال بررسى مى شود و درآن اختلاط كلام، منطق و فلسفه با اصول نشان داده مى شود.

عناوين: مقدمه در تعريف و موضوع اصول، فصل اول: پيدايش علم اصول، فصل دوم: تحول علم اصول در طول تاريخ، شامل دوره اول: دوره تاسيس، دوره دوم: دوره تصنيف، دوره سوم:
دوره اختلاط، دوره چهارم: دوره كمال و استقلال، دوره پنجم: دوره ركود استنباط،دوره ششم: دوره نهضت مجدد، دوره هفتم: دوره ضعف، دوره هشتم: دوره جديد.

22. التسلسل الزمنى للكتب الاصولية، الشيخ زهير الحسون النجفى.(تد) اين جزوه چاپ نشده است اما جزء مصادر كتاب المدخل الى علم الاصول مى باشد. به شماره 54 مراجعه شود.

23. تقريرات اصول، محمود شهابى، به كوشش عباس فريد، تهران، چاپ هفتم، تاريخ حدوث اصول و چگونگى تطور آن، ص 4 آ65.(تط)
عناوين: چرا فن اصول فقه به وجود آمده است؟ كى مباحث اين فن پيدا شده؟ نخستين مؤلف در اصول فقه، زمان پيدايش اصول درشيعه و سير تطور آن.

24. جزوه اى بدون نام، على صفايى، رحلى، 31 ص، (چاپ نشده)(تط، تب)
عناوين : فقه و نمودهايش، فقه و دوره هايش، ضرورت تحول فقه و اصول، اصول گسترده، تاريخ اصول، تحول اصول (عوامل تحول،دوره هاى تحول، شكل تحول)، نگاهى تطبيقى، علم اصول، تعريف اصول، موضوع علم اصول، غايت علم اصول، تبويب علم اصول.

25. چشم اندازى به سير تاريخى تبويب در علم اصول، مهدى على پور، قم، كنگره بين المللى آيت الله شهيد صدر، اول، 1379 ش،رقعى، 48 ص.(تب)
در اين رساله به سير تاريخى تبويب و تنظيم علم اصول اشاره شده است.

عناوين: مدخل (تعريف تبويب، فوايد تبويب)، ادوار سه گانه علم اصول از نظر گاه شهيد صدر، تبويب الذريعة الى اصول الشريعة،تبويب العدة فى اصول الفقه، تبويب معارج الاصول، تبويب مبادى الاصول، تبويب معالم الدين، تبويب ميرزاى قمى در القوانين المحكمه، تبويب صاحب فصول در الفصول الغرويه، تبويب شيخ و آخوند و تحليل آن، تبويب محقق اصفهانى و بررسى آن، تبويب مرحوم مظفر و مقايسه آن با تبويبهاى پيشين، دو تبويب از شهيد صدر و بررسى آنها، ويژگيهاى تبويب شهيد صدر، نتيجه گيرى، خاتمه:نكاتى چند در ارائه تبويب مختار.

26. مقدمه محمد جواد علوى طباطبائى بر كتاب الحاشية على كفاية الاصول،
شيخ بهاء الدين حجتى بروجردى، قم، مؤسسه انصاريان،اول، 1412 ق، ص 9 39.(تط)
نويسنده به سير اجمالى تطور علم اصول اشاره كرده است.

27. حركية العقل الاجتهادية لدى فقهاء الشيعة الاماميه، جعفر الشاخورى البحرانى، دار الملاك، 317 ص.(تط)

نويسنده به بحث اجتهاد و سير تاريخى آن پرداخته است. در ضمن مباحث كتاب، بحثهاى تاريخى قابل توجهى درباره علم اصول مشاهده مى شود.

28. دراسات اصوليه، محمد طاهر آل شبير الخاقانى، قم، مؤسسه امام المنتظر، اول، 1421 ق، جزء اول، ص 5 20.(تط)
عناوين : مؤسس علم اصول، المنهج الاصولى.

29. دروس فى علم الاصول (حلقات حلقه اولى) سيد محمد باقر الصدر، قم، مجمع الشهيد آيت الله الصدر العلمى، چاپ اسماعيليان، 1408 ق، ص 35 64. (تط)

30. الرافد فى علم الاصول، (تقرير درس آيت الله سيستانى)، السيد منير، السيد عدنان القطيفى، ج، قم، مهر، اول، 1414 ق، ص 9 آ64.(تط)
عناوين: المبحث الاول: علم الاصول عند المدرسة الامامية، المبحث الثانى، ادوار الفكر الاصولى، المبحث الثالث: منهج علم الاصول،المبحث الرابع: الارتباط بين الفكر الاصولى و الفلسفى.

31. روند اجتهاد در عصر شيخ طوسى، عباس مخلصى، حوزه، ش 67، ص 3966.(تط)

32. زمينه تاريخى تجديد حيات اجتهاد اصولى در قرن سيزدهم هجرى قمرى، عليرضا ذكاوتى، مجموعه مقالات اجتهاد و زمان ومكان، كنگره بررسى مبانى فقهى امام خمينى ((نقش زمان و مكان در اجتهاد))، ج 2، ص 135 144.(تط)
مقاله حاضر به بررسى زمينه هاى اجتماعى و سياسى و فرهنگى در قرن سيزدهم براى احياى اجتهاد اصولى مى پردازد و مستقيما مربوط به سير تحول علم اصول نيست، در عين حال با آن مرتبط است.

33 . سير تاريخى عقل در نظام فقهى شيعه، محمد تقى فاضل ميبدى، كيهان فرهنگى، دوره ششم، ش 6، ص 6 7.(پژ)

34. سير تاريخى قاعده اجماع، محمد حسن ربانى، فقه، ش 27 و 28، ص 241 260.(پژ) اين مقاله به سير تاريخى بحث اجماع در ميان اصوليان اماميه پرداخته است.

35. عدة الاصول و نقش آن در مدار تاريخ علم اصول (يادنامه شيخ طوسى)، محسن شفايى، دانشكده الهيات دانشگاه مشهد، اسفند1348 ش، ص 167 183.(تط، تد)
در اين مقاله، ابتدا به سير اجمالى پيدايش و رشد علم اصول در شيعه اشاره شده و سپس نقش عدة الاصول شيخ طوسى در تكامل اصول شيعه مورد بررسى قرار گرفته است.

36. مقدمه محمد رضا انصارى قمى بر كتاب العدة فى اصول الفقه شيخ طوسى، قم، ستاره، اول، 1417 ق، ج 1، ص 55 77.(تط،تد) عناوين: دور الشيعة فى تاسيس علم اصول الفقه، مراحل تطور علم الاصول عند الشيعة الاماميه، الشيخ الطوسى و دوره فى تطوير علم الاصول، منهج الشيخ الطوسى فى تدوين كتاب العده.

37. علم الاصول تاريخا و تطورا، على الفاضل القائينى النجفى، قم، مركز النشر التابع لمكتب الاعلام الاسلامى، دوم، 1418 ق، 1376ش، 212 ص. (تط)
عناوين : قسم اول: نشاة علم الاصول و ظروف تاسيسه (امور عامه الاجتهاد فى عصر الائمة(ع) الزعامة الدينية و الفتوى موقف الشيعة من القياس و الاستحسان).

قسم دوم: تطور علم اصول الفقه: مؤلف، تطور علم اصول را در چهار مدرسه، از آغاز پيدايش تا عصر حاضر، سامان بخشيده است. درخاتمه هم نويسنده سه نكته درباره گونه هاى مختلف نگارش در اصول فقه را توضيح داده است.

38. مقدمه سيد على رضا رضوى جعفرى بر كتاب عمدة الاصول، سيد محسن خرازى، قم، موسسه در راه حق، اول، 1418 ق، ج 1،ص 12 45.(تد)
نويسنده در مقدمه، نام مهمترين اصوليان شيعه و كتابهاى اصوليشان را ذكر كرده است.

39. الفوائد المدنيه، المولى محمد امين الاسترآبادى، قم، دار النشر لاهل البيت(ع)، چاپ سنگى، قطع وزيرى، 295 ص.(تط، پژ)
اين كتاب در نقد مبانى اصوليان و تحكيم مبانى اخباريان نگاشته شده است. نويسنده كتاب كه مؤسس مكتب اخبارى گرى است درضمن نقد ديدگاههاى اصوليان به پاره اى از مسائل و اختلافات تاريخى و منشا پيدايش علم اصول اشاره مى كند.

40. فهرستواره فقه هزار و چهارصد ساله اسلامى در زبان فارسى، محمد تقى دانش پژوه، تهران، شركت انتشارات علمى و فرهنگى،اول، 1367 ش، فصل دوازدهم: اصول فقه: ص 113 131.(تد)
 در اين فصل نام پاره اى از كتابهاى اصولى شيعه و اهل سنت آمده است.

41. قاعدة نفى الضرر تاريخها و تطورها، السيد منذر الحكيم، قم، كنگره بين المللى شيخ انصارى، اول، 1373ش، 40 ص.(پژ)

42. قواعد استنباط الاحكام، حسين يوسف المكى العاملى، نجف، 1391 ق، تاريخ علم الاصول: ص 5 45.(تط)

 43. كتابشناسى اصول فقه شيعه، مهدى مهريزى، كنگره جهانى بزرگداشت دويستمين سالگرد تولد شيخ انصارى، اول، 1373ش،208 ص.(تد)
در اين كتاب نام نويسندگان اصول شيعه و ليست كتابهاى اصوليشان آمده است.

عناوين : مقدمه اى درباره تهذيب و تنقيح علم اصول، بخش اول: كتب و مقالات پيرامون تاريخ، تحول، معرفت شناسى و كتابشناسى علم اصول، بخش دوم: مقالات اصولى، بخش سوم:كتب چاپى.

44. كتابشناسى كتب درسى حوزه، ناصر باقرى بيدهندى، نور علم، ش 27، ص 78 91 و ش 28، ص 139 154 و ش 30، ص 38 آ47 و ش 32، ص 196 214.(تد)
در دو شماره 27 و 28 به تمامى شروح و تعليقات كتاب فرائد الاصول (رسائل) شيخ انصارى اشاره شده است. و در دو شماره 30 و32 نيز به تمامى شروح و تعليقات كتاب كفاية الاصول آخوند خراسانى اشاره شده است.

45. كتب درسى حوزه هاى قديم، اصول فقه، حوزه، ش 10، ص 17 36.(تد) نويسنده مقاله ميرزا طاهر تنكابنى است كه به اصول فقه و مهمترين كتابهاى اصولى شيعه و سنى اشاره كرده است.

46. كشف القناع عن وجوه حجية الاجماع، شيخ اسد الله تسترى معروف به محقق كاظمى، قم، مؤسسه آل البيت چاپ سنگى، 463ص.(پژ)
اين كتاب به بحث اجماع و ادله آن و موافقين و مخالفين آن در طول تاريخ مى پردازد.

47. كشمكش اخباريون و اصوليون در هند و پاكستان، پيروزى اصوليون و نفوذ شيخ انصارى، سيد اطهر عباس رضوى هندى، قم،كنگره بين المللى شيخ انصارى، اول، 1373، 26 ص.(تد)

48. كلمات فى تاريخ علم الاصول، سيد محمد الصدر، المدخل الى اصول الفقه الجعفرى، يوسف محمد عمرو، بيروت، دار الزهراء،1401 ق، ص 7 23.(تط)

49. مقدمه جعفر سبحانى بر كتاب لمحات الاصول، امام خمينى (تقرير درس آيت الله بروجردى)، قم، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، اول، 1421 ق، ص الف كط.(تط) نويسنده در اين مقدمه به كيفيت پيدايش علم اصول و سير اجمالى تطور اين علم در طول تاريخ پرداخته است.

50. مبادى فقه و اصول، عليرضا فيض، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، هفتم، 1374، آغاز نگارش اصول در شيعه و سير اجمالى آن،ص 63 67. (تط)

51. مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه، ابوالحسن محمدى، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، سيزدهم، 1380 ش، بخش نخست: بررسى تاريخى، ص 7 26.(تط، تد)
عناوين : علم اصول فقه چيست؟ چگونه و از كى به وجود آمد؟ اولين مؤلف اصول فقه كيست و تاليف او چيست؟ اصوليين، تاليفات آنهادر علم اصول و مكاتب آنها، تحول و تكامل علم اصول، اصول فقه و حقوق موضوعه.

52. المحاورات الاصوليه، الشيخ راضى النجفى التبريزى، تهران، المكتبة المرتضويه، ج 1، ص 2 42.(تط)

53. المدخل الى عذب المنحل فى اصول الفقه، ميرزا ابو الحسن شعرانى، اعداد رضا استادى، كنگره بين المللى شيخ انصارى، اول،1373 ش، ص 5 13.(تط)

54. المدخل الى علم الاصول، يوسف محمد عمرو، بيروت، دار الزهراء، 1401 ق، اول، 211 ص.(تط)

55. مراحل تطور الاجتهاد، سيد منذر حكيم، فقه اهل البيت (عربى)، ش 13، ص 171 184، ش 14، ص 143 170، ش 15، ص 169 196، ش 16، ص 151 168، ش 17، ص 173 192.(تط)
مقالات مذكور اگر چه سير تحول و تاريخ اجتهاد فقهى را بررسى كرده است اما به تحولات و تطورات اصولى نيز اشاراتى دارد.

56. مصادر الاستنباط بين الاصوليين و الاخباريين، محمد عبدالحسن محسن الغراوى، قم، مكتب الاعلام الاسلامى، اول، 1413 ق،319 ص.(پژ، تد، تط)
كتاب به نزاع اصوليان و اخباريان در منابع استنباط مى پردازد و براى تبيين دقيق مساله سير تاريخى روش اخبارى گرى و روش اجتهادى را مورد بحث قرار مى دهد.

عناوين : مدخل: مصادر الاستنباط من عصر النبى (ص) الى زمن الغيبة الكبرى، الاصوليون، التعريف بالاخباريين، مراحل المدرسة الاخبارية، ملامح الافتراق بين الاصوليين و الاخباريين، الفصل الاول: حجية ظواهر الكتاب بين الاصوليين و الاخباريين، الفصل الثانى:الاخبار بين الاصوليين و الاخباريين، الفصل الثالث: الاجماع بين الاصوليين و الاخباريين، الفصل الرابع: دليل العقل بين الاصوليين والاخباريين، الفصل الخامس: الاصول العملية بين الاصوليين و الاخباريين.

57. مصادر التشريع عند الامامية و السنة، سيد محمد بجنوردى، مؤسسه چاپ و نشر عروج وابسته به مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، اول، 1378ش، 102 ص.(تط)
كتاب مذكور درباره مصادر و منابع تشريع است اما در عين حال شامل مباحث تاريخى درباره علم اصول نيز مى باشد.

58. المعالم الجديدة، سيد محمد باقر الصدر، تهران، مكتبة النجاح، دوم، 1395ق، ص 5 98.

چاپ ديگر:قم كنگره بين المللى شهيد صدر ، مجموعه آثار 8، 1421 ق، 1379ش.(تط) عناوين : تمهيد، تعريف علم الاصول، موضوع علم الاصول، علم الاصول منطق الفقه، اهمية علم الاصول فى عملية الاستنباط، الاصول والفقه يمثلان النظرية و التطبيق، التفاعل بين الفكر الاصولى و الفكر الفقهى.

جواز عملية الاستنباط: الوسائل الرئيسية للاثبات فى علم الاصول، البيان الشرعى، الادراك العقلى، الاتجاهات المتعارضة فى الادراك العقلى، المعركة ضد استقلال العقل.

تاريخ علم الاصول: مؤلف بعد از بحث از پيدايش علم اصول و تصنيف در آن، تطور علم اصول را در سه دوره (عصر تمهيد و زمينه سازى، عصر علم، عصر كمال) به بررسى مى نشيند. شهيد صدر عصر تمهيد را با ابن عقيل عمانى، ابن جنيد اسكافى شيخ مفيد وسيد مرتضى آغاز نموده و با ظهور شيخ طوسى به پايان مى رساند. آنگاه آغاز دوره دوم را پس از يك قرن ركود، از اوايل قرن ششم تاقرن دوازدهم مى داند كه با سيد مكارم ابن زهره و ابن ادريس آغاز شده و به محقق حلى، علامه حلى، شهيد اول و دوم، فاضل مقداد،صاحب معالم و شيخ بهايى ختم مى شود. اين دوره، دوره شكوفايى علم اصول است و نهايتا مرحوم صدر عصر كمال علم اصول را ازاواخر قرن دوازدهم با ظهور وحيد بهبهانى تا امروز كه اوايل قرن پانزدهم است معرفى مى نمايد.

59. معالم الفكر الاصولى الجديد (دراسة لمعالم الفكر الاصولى للامام الشهيد الصدر مقارنة بمدرسة الشيخ الانصارى الاصولية، محسن اراكى، لندن، بوك اكسترا، اول، 1420 ق، 85 ص.(تد)

كتاب مذكور نگاهى به دو شخصيت اصولى شيعه داشته و آرا و انديشه هايشان را با يكديگر مقايسه مى كند و به يك معنا كارى تاريخى در شناسايى انديشمندان اصولى و لب آرا و انديشه هايشان به شمار مى رود.

60. مقدمه محمد مهدى شمس الدين بر كتاب المقدمات و التنبيهات فى شرح اصول الفقه، شيخ محمود قانصو، بيروت، دار المورخ العربى، اول، 1418 ق، ج 1، ص 732.(تط)
مقدمه مذكور در بخش نخست كتاب الاجتهاد و التجديد، تاليف محمد مهدى شمس الدين نيز چاپ شده است.

61. مقدمه اى بر فقه شيعه، حسين مدرسى طباطبايى، ترجمه محمد آصف فكرت، مشهد، بنياد پژوهشهاى اسلامى، 1368، فصل دوم:كلياتى درباره اصول فقه، ص 14 19.(تط، تد)
عناوين: منابع اجتهاد، پيدايش اصول، مهمترين كتابهاى اصول فقه شيعه.

62. ملاك اصول استنباط، محسن شفايى ثلاثى، تهران، هفتم، تاريخچه ظهور علم اصول...، ص 3 28.(تط، تد)

عناوين:
مطلب اول: عدم نياز به اصول فقه در زمان پيامبر(ص) و صحابه.
مطلب دوم: علت پيدايش و تكوين علم اصول.
مطلب سوم: نخستين مدون و مصنف علم اصول.
مطلب چهارم: سير تاريخى تطور تاليفات علم اصول تا عصر مرحوم نائينى.
مطلب پنجم: اختلاط علم اصول و كلام در قرون اوليه اسلام.
مطلب ششم: پيدايش مكتب اخبارى در موازات مكتب اصولى.
مطلب هفتم: انشعاب قواعد فقه از علم اصول و فرق اين دو.
مطلب هشتم: تاثر مؤلفات اصولى علماى شيعه از كتب اصول عامه.

63 . منابع اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامى، محمد ابراهيم جناتى، تهران، انتشارات كيهان، اول، 1370 ش.(تط)
كتاب به تحليل منابع اجتهاد از ديدگاه مذاهب مختلف اسلامى پرداخته است و در ضمن، مباحث مربوط به منابع، نكات تاريخى مربوط به آنها نيز آورده شده است كه به اين ترتيب به كار تاريخ اصول مى آيد.

64. منابع اجتهاد در فقه شيعه و اهل سنت، ناصر مكارم شيرازى، نور علم، ش 10، 55 62، ش 12، ص 38 60 (قياس)، ش 13، ص 34 39 (استحسان)، ش 15، ص 68 75 (مصالح مرسله).(پژ)

65. موقعيت عقل در منابع فقه و حقوق اسلامى، دفتر همكارى حوزه و دانشگاه، نور علم، ش 5، ص 24 45 و ش 6، ص 42 آ49.(پژ)

66. نشاة علم الاصول، سيره و ارتقائه، محمود شهابى، فوائد الاصول (تقريرات ميرزاى نايينى)، مؤسسة النشر الاسلامى، 1404 ق، ج 1 و 2، ص 3 16.(تط)

67. نظرة سريعة الى مراحل نشوء و تطور الفكر الاصولى، سيد منذر حكيم، قم، كنگره بين المللى شيخ انصارى، اول، 1373، 26ص.(تط) عناوين : المرحلة الاولى: مرحلة نشوء علم اصول الفقه و ولادته، المرحلة الثانية: مرحلة انفصال علم اصول الفقه عن علم الفقه (العصرالتمهيدى من المرحلة الثانية، عصر العلم من المرحلة الثانية، العصران الثالث و الرابع من المرحلة الثانية)

68. نقش وحيد بهبهانى در نوسازى علم اصول، محمد مهدى آصفى، فقه اهل بيت (فارسى)، ش 4، ص 129 169.(تد) اين مقاله ابتدا نگاهى مختصر به اصول پيش از وحيد بهبهانى داشته و سپس به تبيين نزاع بين اخباريان و اصوليان مى پردازد.

69. نوآوريهاى نايينى در دانش اصول، ابوالقاسم يعقوبى، حوزه، ش 76 و 77، ص 89 110.(تد)
نويسنده در اين مقاله ابتدا سير تاريخى اصول شيعه را به اجمال بيان كرده و سپس به نوآوريهاى مرحوم نايينى در علم اصول پرداخت است.

70. الوسيط فى اصول الفقه، جعفر سبحانى، قم، مؤسسة الامام الصادق، اول، 1380 ش، جزء اول، الماع الى تاريخ علم الاصول، ص 7.(تط)
اين تحقيق پيشتر به عنوان مقدمه كتاب لمحات الاصول، تاليف امام خمينى چاپ شده بود.

آثار اهل سنت

پيش از معرفى آثار اهل سنت، نكاتى ذكر مى گردد:

1. اگر چه انديشمندان اهل سنت به يك معنا در پژوهش تاريخى در علم اصول از محققان شيعه پيشترند و بحث ابن خلدون در مقدمه از پيدايش و تاريخ اصول به قرونى بسيار پيش تر باز مى گردد، اما با تاسف بايد گفت كه محققان معاصر اهل سنت چندان كار قابل توجهى ارائه نكرده اند. اگر چه پژوهشهاى تاريخى در علم اصول در ميان اصوليان شيعه هنوز خام و ضعيف است، اما اين مساله در ميان اصوليان اهل سنت بسيار خام تر و سبك تر است. از اين رو به عكس آنچه نسبت به ((تاريخ تشريع اسلامى)) در ميان محققان اهل سنت مى بينيم كه بسيار رشد داشته و آثار گرانسنگى پديد آمده است، اما اثر قابل توجهى در تاريخ اصول در ميان آنها نوشته نشده است!

2. پاره اى از نوشته ها در تاريخ اصول اهل سنت نيز بسيار ناقص و غير دقيق است، همچون كار ابوزهره، دكتر شعبان اسماعيل و دكترسعيد الخن. بگذريم از اينكه بسيارى از محققان نيز در مقدمات نگاريهاى خويش بر كتب اصولى تصحيح و تحقيق شده از نوشته هاى اين چند تن رونويسى كرده و كارى مستقل و برتر انجام نداده اند.

3. همانطور كه از بند پيش به دست مى آيد غالب آثار محققان اهل سنت درباره تاريخ اصول، مستقل نبوده و به عنوان مقدمه بر كتابهاى اصولى تحقيق شده، مى باشد. البته تعداد قابل توجهى از كارهاى تاريخى محققان اصولى شيعه نيز همين گونه بوده است.

4. با توجه به آنچه گفتيم، در اين كتابشناسى ما تنها به مهمترين كارهاى انجام شده محققان اهل سنت در تاريخ اصول اشاره مى كنيم:

1. ابحاث حول اصول الفقه الاسلامى تاريخه و تطوره، مصطفى سعيد الخن، دمشق، دارالكلم الطيب، اول، 1420ق، 368 ص.(تط) عناوين: تاريخ التشريع و مصادره، اصول الفقه نشاته و تدوينه و تطوره، اصول الائمة الاربعه، مدارس اصول الفقه (طريقة المتكلمين،طريقة الفقهاء، الجمع بين طريقة المتكلمين و الفقها، مدرسة تخريج الفروع على الاصول، مدرسة المقاصد الشرعية).

2. اتحاف ذوى البصائر بشرح روضة الناظر فى اصول الفقه على مذهب الامام احمد بن حنبل، عبدالكريم بن على بن محمد النملة،رياض، مكتبة الرشد، اول، 1422، ج 1، نشاة اصول الفقه و طرق التاليف فيه، ص 90 98.(تط)

3. الاجماع، ابوبكر الجصاص، تحقيق زهير شفيق كبى، بيروت، دار المنتخب العربى، اول، 1413، 240 ص.(پژ) اين كتاب درباره تاريخ اجماع و اختلاف محققان در آن مطالب مفصلى آمده است.

4. الاجماع فى الشريعة الاسلاميه، على عبد الرزاق، دار الفكر العربى، 112ص.(پژ) نويسنده به سير تاريخى اجماع در ميان مجتهدان اسلامى اشاره كرده است.

5. الاصول الاسلامية منهجها و ابعادها، رفيق العجم، بيروت، دار العلم للملايين، اول، 1983 م، نشاة علم اصول الفقه، ص 26 آ37.(تط)

6. اصول الفقه، فاضل عبد الواحد عبد الرحمن، عمان، دار الميسره، دوم، 1418، تاريخ نشاة علم اصول الفقه، ص 15 23.(تط)

7. اصول الفقه الاسلامى، احمد محمود الشافعى، بيروت، منشورات الحلبى الحقوقية، 2002 م، نشاة علم اصول الفقه، ص 14 آ24.(تط)

8. اصول الفقه الاسلامى، امير عبدالعزيز، قاهره، دارالسلام لطباعة و النشر، اول، 1418، ج 1، نشاة علم اصول الفقه، ص 9 23.(تط)

9. اصول الفقه الاسلامى، محمد سراج، دار الجامعة الجديدة للنشر (جامعة الاسكندرية)، 1418، نشاة علم اصول الفقه، ص 17 آ24.(تط)

10. اصول الفقه الاسلامى، محمد كمال الدين امام، اسكندرية، دار المطبوعات الجامعيه، تاريخ علم الاصول و مناهجه، ص 11 آ28.(تط)

11. اصول الفقه الاسلامى، محمود محمد الطنطاوى، قاهره، مكتبة وهبة، دوم، 1422، تاريخ علم اصول الفقه، ص 11 28.(تط)

12. اصول الفقه الاسلامى، محمد مصطفى شلبى، بيروت، دار النهضة العربية، 1406، نشاة اصول الفقه، ص 29 44.(تط)

13. اصول الفقه الاسلامى دروس و تمارين، زكريا عبدالرزاق المصرى، بيروت، مؤسسه الرسالة، اول، 1418، المؤلفات فى علم الاصول، ص 76 79.(تد)

14. اصول الفقه الاسلامى فى نسيجة الجديد، مصطفى ابراهيم الزلمى، بغداد، شركة الخنساء للطباعة المحدودة، پنجم، 1999 م، نشاة و تدوين اصول الفقه، ص 710.(تط)

15. اصول الفقه الاسلامى منهج بحث و معرفة، طه جابر العلوانى، المعهد العالمى للفكر الاسلامى، دوم، 1415، 82 ص.(تط)
عناوين: ... نشاة علم الاصول و تاريخه، اصحاب الفتيا من عصر النبى 6، عصر كبار الصحابة و...، التشريع بعد عهد الصحابة، ظهور الامام الشافعى، اصول الفقه بعد الامام الشافعى، مباحث الاجتهاد.

16. اصول الفقه تاريخه و رجاله، شعبان محمد اسماعيل، مكة المكرمة، دارالسلام للطباعة و النشر، دوم، 1419، 704 ص.(تط، تد)
در آغاز كتاب مذكور سير تاريخى تطور علم اصول در ميان اهل سنت بيان مى شود و باقى كتاب به شرح حال عالمان علم اصول وكتابهاى اصولى و غير اصولى شان مى پردازد.

عناوين: بخش اول: تاريخ اصول الفقه و نشاته (تعريف اصول الفقه، موضوع اصول الفقه و...، نشاة علم اصول الفقه، دعوى سبق الامام الشافعى فى التدوين و الرد عليها، اصول الفقه بعد الامام الشافعى)، بخش دوم: شرح حال علماى علم اصول و آثارشان.

17. اصول الفقه نشاته و تطوره و الحاجة اليه، شعبان محمد اسماعيل، قاهره، دار الانصار، 63 ص.(تط، تد)
عناوين: ... نشاة علم الاصول، الامام الشافعى يدون علم الاصول، دعوى سبق الامام الشافعى فى التدوين و الرد عليها، اصول الفقه بعدالامام الشافعى، طريقة المتكلمين و طريقة الحنفية، كتب الحنفية، كتب المتكلمين، عصر الجمع بين الطريقين، كتاب تخريج الفروع، الذين كتبوا فى تخريج الفروع على الاصول، ...

18. الانموذج فى اصول الفقه، فاضل عبدالواحد عبدالرحمن، بغداد، مطبعة المعارف، اول، 1389، تاريخ نشاة علم اصول الفقه، ص 16 24.(تط)

19. مقدمه مصطفى سعيد الخن بر كتاب ((تسهيل الحصول على قواعد الاصول))، محمد امين سويد الدمشقى، تحقيق مصطفى سعيدالخن، دمشق، دار القلم، اول، 1412، لمحة موجزة عن علم اصول الفقه و تطوره، ص 21 51.(تط)
عناوين: نشوء القواعد الاصوليه، اول من دون علم اصول الفقه، العلماء و علم اصول الفقه بعد الشافعى، مدارس اصول الفقه (طريقة المتكلمين، طريقة الفقهاء، الجمع بين طريقة المتكلمين والفقهاء، مدرسة اخرى ظهرت فى اصول الفقه «مدرسة الشاطبى »).

20. تهذيب شرح الاسنوى على منهاج الوصول الى علم الاصول للقاضى بيضاوى، شعبان، محمد اسماعيل، المكتبة الازهرية للتراث، ج 1.(تط)

21. دراسات حول الاجماع و القياس، شعبان محمد اسماعيل، قاهره، مكتبة النهضة المصريه.(پژ)
نويسنده در اين كتاب به سير تاريخى بحث اجماع و قياس اشاره كرده است.

22. مقدمه محققان بر رفع الحاجب عن مختصر ابن الحاجب، تاج الدين عبدالوهاب السبكى، تحقيق على محمد معوص و...، بيروت،عالم الكتب، اول، 1419، ج، نشاة علم اصول الفقه، ص 101 124.(تط)

23. شرح المعالم فى اصول الفقه، ابن تلمسانى، تحقيق عادل احمد عبدالموجود و...، بيروت، عالم الكتب، اول، 1419، ج 1، نشاة علم اصول الفقه، ص 17 39.(تط)
عناوين: نشاة علم اصول الفقه، اختلاف العلماء حول واضع علم الاصول، الرسالة و الشافعى، خلاصة رسالة الشافعى، مناهج العلما فى الدراسات الاصولية (1. الاتجاه النظرى 2. الاتجاه المذهبى المتاثر بالفروع 3. الاتجاه الجامع بين المذهبين 4. حول قضية التجديد فى اصول الفقه).

24. علم اصول الفقه، عبد الوهاب خلا ف، مكتبة الدعوة الاسلامية، ص 1519.(تط)

25. الفكر الاصولى دراسة تحليلية نقدية، عبدالوهاب ابراهيم ابوسليمان، دار الشروق، دوم، 1404، 492 ص.(تط، تد)
اين كتاب از مهمترين كتابهاى اهل سنت در تاريخ تحليلى درباره علم اصول است.
عناوين : مقدمه، الصحابة و اصول الفقه، التابعون و اصول الفقه، تابعو التابعين و اصول الفقه، اولية التاليف فى اصول الفقه، الدراسة التحليلية (كتاب الرسالة)، مرحلة البداية، مرحلة التطور، الدراسات التحليلية لاهم مدونات الاصول فى القرن الرابع الهجرى (اصول الكرخى، الفصول فى الاصول، بيان كشف الالفاظ)، مرحلة الاكتمال، الدراسات التحليلية لاهم مدونات اصول الفقه عند المتكلمين فى القرن الخامس و بداية السادس (المغنى، المعتمد، العدة فى اصول الفقه، البرهان، المستصفى)، الدراسات التحليلية لاهم مدونات اصول الفقه الحنفى فى القرن الخامس الهجرى (التقويم فى اصول الفقه، اصول السرخسى، اصول فخر الاسلام البزدوى)، خاتمة (المذاهب الاصولية، مذهب المتكلمين، مذهب الاحناف، مقارنة بين مذهبى المتكلمين و الاحناف).

26. فى تاريخ التشريع الاسلامى، ن. ج. كولسون، ترجمه و تعليق محمد احمد سراج، دار العروبة بالكويت، اول، 1402، واضع علم الاصول، ص 119 133.(تط)

27. فى التشريع الاسلامى، سيد احمد خليل، اسكندرية، دار المعارف، 1966 م، دور علم الاصول فى تنمية الدراسة الفقهية و اتساعها،ص 167 170.(تط)

28. مقدمه محققان بر ((الكاشف عن المحصول)) محمد بن محمود بن عباد، تحقيق عادل احمد عبد الموجود و...، بيروت، دارالكتب العلمية، اول، 1419، ج 1، ص 87104. (تط)

29. الكافى الوافى فى اصول الفقه الاسلامى، مصطفى سعيد الخن، بيروت، موسسة الرسالة، اول، 1422، تاريخ تدوين علم اصول الفقه و مدارسه، ص 23 37.(تط)

30. مباحث فى اصول الفقه الاسلامى، العبد خليل ابوعيد، اردن، دار الفرقان، دوم، 1407، نشاة علم اصول الفقه و تطوره، ص 6 35.(تط)

31. المدخل لدراسة التشريع الاسلامى، عبدالرحمان الصابونى، منشورات جامعة دمشق، ششم، 1416.(تط)
در اين كتاب بحثهاى تاريخى پراكنده درباره علم اصول يافت مى شود.

32. مقدمه مصطفى سعيد الخن بر كتاب ((المذهب فى اصول المذهب على المنتخب))، حسام الدين محمد الاخسيكتى الحنفى، تاليف ولى الدين محمد صالح الفرفور، دمشق، دار الفرفور، اول، 1419، ج 1، ص ا ز. و نيز در همين كتاب به قلم مؤلف يا شارح (محمدصالح الفرفور) بحثى تحت عنوان ((نشاة علم اصول الفقه و تطوره)) نوشته شده است. نك: همان، ص 34 35.(تط)

33. مصادر الفقه الاسلامى، محمد عبداللطيف صالح الفرفور، بيروت و دمشق، دار ابن الكثير و دار القادرى و دار الكلم الطيب، اول،1416، نشاة هذا العلم و تطوره، ص 913.(تط)

34. المصفى فى اصول الفقه، احمد محمد على الوزير، بيروت، دارالفكر المعاصر، اول، 1417، كيف نشا الاصول (تطور الفن واهميته)، ص 21 31. (تط)

35. معالم اصول الفقه عند اهل السنة و الجماعة، محمد حسين الجيزانى، رياض، دار ابن الجوزى، دوم، 1419، تاريخ علم اصول الفقه عند اهل السنة و الجماعة، ص 2563.(تط، تد)
عناوين : المراحل التى مر بها علم اصول الفقه عند اهل السنة (مرحله اول: از شافعى آغاز شد و در انتهاى قرن چهارم به پايان رسيد،مرحله دوم: از اوايل قرن پنجم تا پايان قرن هفتم، مرحله سوم: آغاز قرن هشتم تا پايان قرن دهم)، دراسة مستقلة للكتب الاربعة: الرسالة،الفقيه و المتفقه، روضة الناظر، و شرح الكوكب المنير.

36. مقدمه ابن خلدون، عبدالرحمن بن خلدون، ترجمه محمد پروين گنابادى، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، چهارم، 1359 ش، ج 2، ص 922 929.(تط)

37. مقدمه محمد حسن هيتو بر كتاب ((المنخول من تعليقات الاصول))، امام محمد غزالى، تحقيق محمد حسن هيتو، بيروت، دارالفكرالمعاصر، سوم، 1419، ص 5 16.(تط)

38. منهج التوفيق الترجيح بين مختلف الحديث، عبد المجيد محمد اسماعيل السوسوة، اردن، دارالنفائس، اول، 1418، 615ص.(پژ)
كتاب مذكور درباره بحث تعارض ادله در مكاتب مختلف به تحقيق مى پردازد و سير تاريخى بحث را نيز بازگو مى نمايد.

39. منهجية الامام محمد بن ادريس الشافعى فى الفقه و اصوله، عبدالوهاب ابراهيم ابو سليمان، مكة، دار ابن حزم، اول، 1420، 229ص.(تط)
در كتاب مذكور بحثهاى تاريخى خوبى درباره علم اصول و روش شافعى وجود دارد.

40. الموجز فى اصول الفقه، محمد عبيد الله الاسعدى، قاهره، دارالسلام للطباعة و النشر، تاريخ الاصول، ص 21 23.(تط)

41. المهذب فى علم اصول الفقه المقارن، عبدالكريم بن على بن محمد النملة، رياض، مكتبة الرشد، اول، 1420، ج 1، نشا علم اصول الفقه، ص 57 65.(تط) نويسنده تمام آنچه را در اين كتاب درباره تاريخ اصول ذكر كرده است در كتاب ديگرش اتحاف ذوى البصائر... هم آورده است.

42. مقدمه محقق بر ((ميزان الاصول فى نتائج العقول فى اصول الفقه)) علاء الدين ابي بكر محمد سمرقندى، تحقيق عبدالملك عبدالرحمن السعدى، وزارة الاوقاف و الشؤون الدينية، لجنة احياء التراث العربى و الاسلامى، اول، 1407، ج 1، ص 55 59. (تط)

43. نظرية الحكم و مصادر التشريع فى اصول الفقه الاسلامى، احمد الحصرى، بيروت، دار الكتاب العربى، اول، 1407، نشاة علم اصول الفقه، ص 14 20.(تط)

44. مقدمه كتاب ((نفائس الاصول فى شرح المحصول))، ابى العباس احمد بن ادريس، تحقيق عادل احمد عبدالموجود و على محمدمعرض، مكة المكرمة، نزار مصطفى الباز، سوم، 1420، ج 1، نشاة علم الاصول، ص 41 61.(تط) عناوين: نشاة علم الاصول، الشافعى واضع علم الاصول، خلاصة الرسالة الشافعى، طريقة المتكلمين، طريقة الحنفية، الكتب المؤلفة على طريقة المتكلمين، الكتب المؤلفة على طريقة الحنفية، الاصول التى يبنى الفقه عليها.

آنچه در فوق بيان شد همان ماده 89 قانون حدود و قصاص است كه با برخى تغييرات، در سال 1370 به تصويب رسيده است. سابقا مقنن در ماده 89 آن قانون بيان كرده بود:

هر گاه فرد زانى به زنايى اقرار كند كه موجب حد است و بعد توبه نمايد، حاكم مى تواند او را عفو نمايد و يا حد را بر او جارى سازد.

در اين مقاله به ايراداتى كه به اعتقاد نگارنده به اين دو ماده قانونى وارد مى باشد مى پردازيم.

ايرادات ماده 72

ايرادات مربوط به اين ماده قانونى را در دو قسمت بررسى مى كنيم:

1. ايرادات فقهى: امكان اسقاط مجازات حدى به دنبال توبه زانى بعد از اقرار، يكى از مباحث مربوط به جرم زنا مى باشد كه فقهاى اماميه به طور مشروح در مورد آن به بحث پرداخته اند.((146)) اگر اهم مباحث فقها را در باره تخيير امام بعد از توبه ز انى ، بررسى نماييم، مشاهده خواهيم كرد كه دو سؤال مهم و اساسى ذهن آنها را به خود مشغول كرده است. سؤال اول آن است كه اساساآيا اختيار اجراى حد يا عفو صرفا از آن معصوم (ع) بوده يا شامل نواب آن حضرت (ع) در عصر غيبت نيز مى شود؟

سؤال دوم آن است كه آيا وجود اين اختيار براى امام منوط به تحقق توبه از طرف زانى است؟