مساله وجوب نماز جمعه يا عدم وجوب آن، از عصر غيبت حضرت ولى امر ارواحنا لمقدمه الفداء در جوامع فقهى شيعه مطرح شد، مخصوصا زمانى كه ستمگران بر امت اسلامى مسلط گرديده و احكام خداوند را به فراموشى سپردند و در اثر آن، عده اى قائل به حرمت آن شدند بنابر اين كه يكى از شرايط وجوب آن، حضور امام معصوم يا نايب خاص آن حضرت است و اين كه نماز جمعه يكى از مناصب خاص ولى امر است چنان كه در دعاى روز جمعه صحيفه سجاديه آمده است:

اللهم ان هذا المقام لخلفائك و مواضع امنائك في الدرجة الرفيعة التي اختصصتهم بها، قد ابتزوها و انت المقدر لذلك...

حتى عادصفوتك و خلفاؤك مغلوبين مقهورين مبتزين، يرون حكمك مبدلا و كتابك منبوذا...((228)).

در مقابل آنها، عده اى حضور نايب عام حضرت ولى عصر(ع) را، كه فقهاى عادلند، در اقامه نماز جمعه كافى دانسته و قائل به وجوب تخييرى آن شده اند.

براساس اين دو مبنا در طول تاريخ شيعه و در اثر تحولات سياسى و قدرت فقها و عدم آن، حكم نماز جمعه مختلف بود،تا آن كه درزمان مرحوم مجلسى كه علما موقعيت خاصى داشتند و مورد احترام سلاطين و صاحبان قدرت بودند، اغلب فقهاى آن عصر فتوا به جواز نماز جمعه داده اند، از جمله خود مرحوم علامه مجلسى اعلى الله مقامه و همچنين كتاب ها و رساله هاى بسيارى در اين زمينه به رشته تحرير درآوردند.

مرحوم مجلسى در بحار الانوار باب جداگانه اى در اين زمينه با عنوان «باب وجوب صلاة الجمعة و فضلها و شرائطها و آدابها واحكامها» گشوده و در اين باب، آيات متعددى را كه دلالت بر وجوب نماز جمعه دارند ذكر كرده است، از جمله آيه: «حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى وقوموالله قانتين» و آيه «يا((229))ايها الذين آمنوا اذا نودي للصلاة من يوم الجمعة فاسعوا الى ذكرالله وذروا البيع ذلكم خير لكم ان كنتم تعلمون»((230)) و آيه «يا ايها الذين آمنوا لا تلهكم اموالكم ولا اولادكم عن ذكر الله ومن يفعل ذلك فاولئك هم الخاسرون».((231))

سپس اقوال مفسران را در اين باره ذكر كرده، در ذيل آنها آورده است:
بدان كه خداوند سبحان در اين سوره شريفه(سوره جمعه) تاكيد نموده بر امرى كه براى آن اين سوره نازل شده و آن وجوب نمازجمعه، و در مقدمه و آخر سوره با انواعى از تاكيداتى كه همانند آنها در هيچ عبادتى نيامده است، تاكيد نموده است و همين نشانه اى است بر اين كه اين عبادت از مهم ترين آنها و با فضيلت ترين آنها است نزد او و همچنين محبوب ترين آنها و آن از چند وجه.

سپس سه وجه را فرموده كه در وجه سوم هيجده گونه از تاكيد را ذكر نموده، هيجدهمين آنها تاكيد به وسيله «ان كنتم تعلمون» است واظهار داشته كه آن بر چهار نوع بيان شده است. در وجه چهارم آورده است:

اين كه خداوند حكم را بعد از ذكر اين آيه از چند وجه تاكيد نمود، كه وجه يازدهم آن تعقيب اين سوره است به سوره منافقين كه نشانگر اين است كه تارك اين فضيلت بدون علت، منافق است((232)).

اين شيوه بيان وجوب، بعضى از علماى متاخر از عصر مجلسى را بر آن داشته كه ردى بر بيان مرحوم مجلسى به رشته تحريردرآورند. مؤلف اين رساله در جواب آنها به نوشتن اين جزوه پرداخته است و در پيش گفتار اين رساله مى نگارد:

و بعد، چون مسموع شد كه علامه ثانى و عالم و عامل به فرائض و نوافل سبحانى ملامحمد باقر مجلسى طاب ثراه و جعل الجنة مثواه  در كتاب بحار الانوار كلامى افاده نموده است كه مشعر به اين كه تمام سوره مباركه جمعه متضمن ترغيب و تحريض بر اداى فريضه جمعه، و تمام سوره منافقين مشتمل بر زجر و منع از ترك و اهمال آن است، و بعضى از فضلاء عصر ايدهم الله و سلك بنا و بهم سبيل الرشاد تشنيع بليغ نموده است بر كلام و مرام آن عالى مقام...

هدف مؤلف اثبات اصل وجوب نماز جمعه و اين كه تارك آن بدون عذر منافق است، لذا به تمام مسائل مربوط به نماز جمعه نپرداخته، بلكه بحث در آنها را موكول به رساله اى مفصل تر كرده، چنان كه پس از ذكر آيه نهم از سوره جمعه آورده است:

و در فوائد و مسائل ديگر كه مستنبط از اين آيه شريفه مى شود رساله اى على حده نوشته ام، كه مشتمل است بر اكثر مسائل نماز جمعه ((233)).

مرحوم شيخ آقا بزرگ از اين رساله در «ذريعه» چنين ياد كرده است:

رسالة في صلاة الجمعة و القول بوجوبها، للمولى محمد بن الحسن، اولها: «الحمد الله الذي اوضح لنا الحق و سلك بنا الى فرض الجمعات...» مرتبة على مقدمة و بابين، و فيها رفع التشنيع على المجلسى في اشعار كلامه في البحار بان تمام سورتي الجمعة و المنافقين نزلتا تحريضا الى صلاة الجمعة في الاولى و تحذيرا عن تركها في الثانية. كانت ضمن مجموعة من رسائل الجمعة رايتها في مكتبة الخوانساري ((234)).

درباره مؤلف اين رساله اطلاع زيادى در دست نيست جز نكاتى كه از خود اين رساله به دست آمده و همچنين بعضى از كتب تراجم از او آورده اند. خلاصه آنها چنين است:

1. نام او «مولى محمد بن حسن» است چنان كه بزرگ در ذريعه آورده اند((235)).

2. وى بعد از فوت مرحوم مجلسى اين رساله را به رشته تحرير درآورده چنان كه از عبارات ترحيم و دعا براى علامه مجلسى برمى آيد((236)).

3. تاريخ تحرير اين نسخه در سال 1128 بوده است((237)).

4. مؤلف، چنان كه از اين رساله به دست مى آيد، رساله ديگرى درباره مسائل نماز جمعه به رشته تحرير در آورده كه اكثر مسائل نمازجمعه را در برگرفته است.

5. او از علماى والامقام عصر بعد از مرحوم مجلسى بوده و از علماى مخالف خود، به نيكى و تعظيم ياد مى كند، چنان كه درباره علت تدوين اين رساله گفته است: « بعضى از فضلاى عصر ايدهم الله تعالى و سلك بنا و بهم سبيل الرشاد.» اين عبارت مى رساند كه مؤلف در درجه اعلايى از متانت و ادب در مباحثه و مناظره علمى بوده است.

به اميد اين كه بتوانيم با نشر اين اثر آشنايى بيشتر با خصوصيات او و ديگر مؤلفاتش داشته باشيم.

نسخه حاضر گويا همان نسخه اى است كه مرحوم آقا بزرگ طهرانى آن را در كتابخانه خوانسارى ملاحظه كرده است .

فيلم آن شماره 526 در مركز احياء ميراث اسلامى قم، و نسخه اى از آن به شماره 251 در تاريخ 30 محرم 1417 عكس بردارى شده است و اصل آن در كتابخانه فاضلى در خوانسار مى باشد و تاريخ كتابت آن 1128 هجرى قمرى است و اين رساله از ص 358 تا ص 394 از مجموعه ياد شده مى باشد.

رساله محتوى 42 مطلب از قرار ذيل است:

1. مقدمه اى در مورد روز جمعه،
2. نسبت دادن وجوب اقامه نماز جمعه به علامه مجلسى،
3. فهرست ابواب و فصول رساله،
4. علت استحباب خواندن سوره جمعه و منافقين در روز جمعه،
5. چگونگى دلالت آيات سوره جمعه بر وجوب نماز جمعه،
6. استدلال به آيه «يسبح الله ما في السماوات وما في الارض...»، 7. استدلال بر وجوب نماز جمعه به آيه «هو الذي بعث في الاميين رسولا...» براى وجوب نماز جمعه،
8. استدلال به آيه «ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء... »،
9. استدلال به آيه «وآخرين منهم لما يلحقوا... »،
10. استدلال به آيه «مثل الذين حملوا التوراة ثم لم يحملوها...»، 11. بيان چندين مقدمه در اين باره،
12. مقدمه اول: غرض قرآن از بازگو نمودن اخبار و قصه هاى امت هاى گذشته،
13. مقدمه دوم: در آنچه استفاده مى شود از تكذيب آيات به وسيله رد و قسم،
14. مقدمه سوم: تاويل نصوص و تحريف آنها بدون دليل موجب گمراهى مردم و هلاك آنها مى شود،
15. آيات سوره جمعه از روشن ترين ادله بر وجوب اقامه جمعه است،
16. كتاب هاى بنى اسرائيل بود كه آنها را هلاك و متفرق ساخت و آنها را از پيروى دستورات الهى بازداشت،
17. گناهان موجب دورى از خداوند مى شود چنان كه درباره آدم و حوا صورت گرفت،
18. با وجود حكم شرعى نبايد به گفته هاى غير شارع درباره نسخ حكم يا تخصيص آن توجه نمود،
19. عمل به آنچه خداوند نازل نفرموده موجب گمراهى از حق و سقوط در شبهات مى شود،
20. استفاده از آيه «قل يا ايها الذين هادوا ان زعمتم انكم اولياء الله»،
21. برداشت از آيه «ولا يتمنونه ابدا بما قدمت ايديهم»،
22. استفاده از آيه «قل ان الموت الذي تفرون منه فانه...»،
24. برداشت از آيه «ياايها الذين آمنوا اذا نودي للصلاة من يوم الجمعه...»،
25. استفاده دلالت اين آيه بر استمرار وجوب جمعه،
26. ندا عام است و براى همه مردم مستمر است،
27. وجوب سعى تا روز قيامت،
28. «من يوم الجمعة» دلالت بر دوام وجوب در هر روز جمعه است،
29. «ذكر الله» دلالت بر دوام استمرار و دوام فريضه دارد،
30. برداشت از آيه «فاذا قضيت الصلاة فانتشروا في الارض...»، 31. برداشت از آيه «واذا راوا تجارة او لهوا انفضوا اليها...»، 32. فصل دوم در آيات منافقين ناظر به كسانى است كه جمعه را ترك مى كنند،
33. استفاده از آيه «اذا جاك المنافقون قالوا نشهد انك لرسول الله»،
34. استفاده از آيه «اتخذوا ايمانهم جنة فصدوا عن سبيل الله»،
35. برداشت از آيه «ذلك بانهم آمنوا ثم كفروا فطبع على قلوبهم»، 36. برداشت از آيه «واذا رايتهم تعجبك اجسامهم وان يقولوا تسمع لقولهم»،
37. برداشت از آيه «واذا قيل لهم تعالوا يستغفر لكم رسول الله لووا رؤوسهم»،
37. استفاده از آيه «سواء عليهم استغفرت لهم ام لم تستغفر لهم»، 38. استفاده از آيه «يقولون لئن رجعنا الى المدينة ليخرجن الاعز منها الاذل»،
39. اشارات سوره منافقين،
40. برداشت از آيه «يا ايها الذين آمنوا لا تلهكم اموالكم ولا اولادكم عن ذكر الله»،
41. برداشت از آيه «وانفقوا من ما رزقناكم من قبل ان ياتي احدكم الموت»،
42. برداشت از آيه «ولن يؤخر الله نفسا اذا جاء اجلها والله خبير بما تعملون».

اميد است تصحيح و نشر اين رساله گامى باشد به سوى اهتمام بيشتر به اين فريضه، و آشنايى بيشتر با ويژگى هاى اين روز و نماز آن وحضور هرچه با شكوه تر در مراسم روز جمعه.

همچنين از استاد ارجمند جناب حجت الاسلام و المسلمين جلالى به جهت در اختيار قرار دادن و پيشنهاد تحقيق اين رساله، تشكر وقدر دانى مى شود.

بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد الله الذي اوضح لنا الحق، و سلك بنا الى فرض الجمعات، و بعث في الاميين رسولا منهم يتلو عليهم الايات، و يزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمة((238)) و يهديهم الى طريق النجاة، و آخرين منهم لما يلحقوا بهم و هو العزيز الحكيم، ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء((239)) من عباده المقيمين بوظائف الصلوات و فرائض العبادات، فصلى الله عليهم اجمعين صلاة متتالية بتتالي السنوات، متوالية بتوالى الساعات، باقية ببقاء الجمعات و الجماعات.

و بعد، چون مسموع شد كه علا مه ثانى((240)) و عالم و عامل به فرائض و نوافل سبحاني ملا محمد باقر مجلسي طاب ثراه وجعل الجنة مثواه در كتاب «بحارالانوار»((241)) كلامى افاده نموده است كه مشعر است به آن كه تمام سوره مباركه «جمعه» متضمن ترغيب و تحريض بر اداء فريضه جمعه و تمام سوره «منافقين» مشتمل بر زجر و منع از ترك و اهمال آن است و بعضى ازفضلاى عصر((242)) ايدهم الله و سلك بنا و بهم سبيل الرشاد تشنيع بليغ نموده است بر كلام و مرام آن عالى مقام به اين كه در سوره مزبوره به جز سه آيه آخر او هيچ دخلى و نسبتى به نماز جمعه ندارد، و حكايت يهود و تورات است، و مجرد آن كه سوره مزبوره مسمات به سوره «جمعه» شده باشد، دليل فضيلت جمعه نمى شود، چنانچه سوره «بقره» و «فيل» دليل فضيلت اين دو حيوان نيست، و همچنين فرموده در سوره «منافقين»: اين كه اين سوره مشتمل است بر مذمت منافقين و هيچ نسبت به جمعه ندارد، به خاطر((243))اين حقير محمد بن الحسن رسيد كه توضيح نمايم مقصود صاحب بحار را بر وجه اختصار، كه تا ظاهر شود حق آن براى اهل اعتبار، و زياده شود بصيرت اهل استبصار در آيات و اخبار ائمه اطهار صلوات الله عليهم مادام الليل و النهار و اين رساله مشتمل است بر يك مقدمه و دو باب:
باب اول: در اشارات آيات سوره جمعه،
باب دوم: در اشارات سوره منافقين.

مقدمه

اول بايد دانست كه استحباب خواندن تمام سورتين مزبورتين در شب جمعه و روز جمعه در نماز جماعت و غير آن((244)) به جهت آن است كه خواننده و شنونده خبردار شود كه صباح روز جمعه است و به حضور نماز و خطبه آن مهيا شود و اگر مانعى باشدرفع نمايد مع الامكان. و همچنين خواندن سورتين مزبورتين در نماز جمعه((245)).

اگر گويند كه: وجوب خواندن سوره «جمعه» و «منافقين» تحصيل حاصل است، به جهت آن كه هر كه حاضر شده، امر او به حضور، بى فائده است، و آن كه حاضر نيست، به او چه فائده اى مى رسد؟ چه امر به او نمى رسد و نمى شنود.

جواب آن كه: نفع بسيار دارد به هر دو، به جهت آن كه هر دو طائفه عازم شوند بر حضور جمعات آينده، و توطين نفس سركش برمواظبت و مداومت و عدم اهمال به سبب شنيدن و خواندن و وعظ و تنبيه، و حذر از ترك در جمعه مستقبله، هر چند به واسطه بوده باشد، نسبت به غائبين به واسطه حاضرين، و اين دليل است بر اين كه تمام آيات سورتين مزبورتين دخلى تمام دارد در ترغيب در فعل فريضه مزبوره و الا استحباب مخصوص بايد به آيه جمعه مى بود، بلكه استحباب سوره «بنى اسرائيل» در شب جمعه و «كهف» در روزجمعه، و همچنين سوره «الرحمن» و امثال آن كه در احاديث وارد شده((246)) مستفاد مى شود آن كه تمام اين سور مزبورات متضمن ترغيب عظيم است در فعل فريضه مزبوره، و همه كس او را نمى فهمند، خصوصا منكرين اين فريضه، و تاركين او سه جمعه متواليه بدون عذر((247)) لهذا احاديث بسيار واقع شده در ذكر فضيلت تلاوت اين سوره در اوقات مزبوره((248)) يا به جهت آن كه مشتمل بوده باشند بر امر به ذكر خدا و نهى از غفلت از آن((249)) و چون اعظم «از» همه ى اذكار صلاة جمعه است، تكاهل و تغافل ننمايند در آن، به جهت آن كه در اين سوره((250)) مواعظ بالغه چندى بوده باشد كه بايد در هر هفته اقلايك بار آدمى متلفظ شود به آنها، خصوصا امام، خود متذكر شود و تذكير مردمان نمايد به آن، چنانچه وارد شده است اخبار بسيار كه متضمن كراهت سفر كردن و اشتغال به امور دنيا است در روز جمعه و عمل و كسب و بيع و شراء و تحصيل منافع دنيوى ((251))، بلكه حرمت آنها هرگاه مستلزم فوت حضور به فريضه ى مزبوره بوده باشد((252)). و همچنين استحباب خواندن تمام سوره «جمعه» و «اعلى» در نماز شام و سوره «جمعه» و«توحيد» در نماز صبح و نماز جمعه، بنابر مذهب جماعتى كه در نماز سوره «را» واجب نمى دانند((253))، چه اگر جميع آيات سورتين متضمن ترغيب در نماز جمعه نمى بودبايست استحباب مخصوص به خواندن آيه جمعه بوده، نه استحباب خواندن تمام سورتين، چنانچه مخفى نيست بر متامل.

باب اول
در بيان كيفيت تضمن آيات سوره جمعه بر فريضه مزبوره

آيه اولى: «يسبح الله ما في السماوات وما في الارض الملك القدوس العزيز الحكيم» اخبار است به تجدد و استمرار تسبيح جميع خلايق، خداى تعالى را در ازمنه آتيه الى يوم القيامه، پس شما نيز اى بنى آدم غافل مشويد از ذكر و تسبيح او، خصوصا در روز جمعه،پس دليل بر مشروعيت و ترغيب در فريضه جمعه و خطبه آن است كه مشتمل بر ذكر و تسبيح خداى تعالى است، اما مطابقة، چون ركوع و سجود، و اما به استلزام ، چون خطبه و ساير اذكار و افعال از قيام و ركوع، كه هر يك مستلزم تنزيه و تقديس حضرت پروردگار است. جل شانه.

و در اين جا اشاره است به طريق مجاز به آن كه تسبيح خالق همچون در جميع ازمان اجماعى جميع اهل زمين و آسمان است، ومطلوب و مرغوب فيه جميع مردمان است دائما، خصوصا در روز جمعه كه ماموربه است، چنان كه در آيه جمعه تصريح به آن مى شود، تا آن كه مستفاد شود آن كه تشكيك جماعتى از متاخرين كه بعد از نزول اين آيه خواهند نمود در فريضه جمعه بى وجه و بى جا است، چه او زياده بر تسبيح و ذكر نيست، و هيچ آفريده «اى» از تسبيح و ذكر ممنوع نمى باشد. و در لفظ مضارع((254))تنبيه است بر آن كه اقوال و افعال او بر وفق حكمت و صواب مستمر است، كه كسى را نمى رسد كه هيچ يك از قول يا فعل او را تغييريا تخصيص به زمانى دون زمانى، يا انسانى دون انسانى بدهد، مگر به مخصصى كه از جانب خدا باشد يا رسول(ص) ، چه اگر ديگرى را روا باشد تخصيص و تقييد كلام خدا و رسول(ص) وائمه(ع) از جانب خود، لازم آيد حكمت آن ديگر از بشر((255)) وسفاهت خالق اكبر تعالى الله عن ذلك علوا كبيرا.