و در حديث وارد شده است كه: «من سمع النداء فلم يجبه فهو منافق»((299))، يعنى: هركه بشنود ندا و اذان نماز را و حاضرنشود پس او منافق است. و در حديث ديگر وارد شده كه: هر كه در مسجد باشد، و اذان نماز بگويند و او بشنود و از مسجد بيرون رود پيش از نماز، پس او منافق است((300)).

و جماعتى كه در زمان رسول(ص) منافق بودند منافق به حسب تنزيل بوده اند، و در معنى ايشان بدتر از طايفه كفاراند، چه در حقيقت پيغمبرى ايشان شاك بوده اند، و به نماز آن حضرت به رغبت حاضر نمى شدند و در ظاهر خود را داخل مسلمانان مى گردانيده اند و درمقام فريب بودند با مسلمانان و در باطن كافر بودند. و همچنين در اين زمان جماعتى كه در مسجد مسلمانان به نماز جماعت و به نمازجمعه كه فريضه است حاضر نشوند، بلكه واجب ندانند، بلكه حرام دانند، در معنى نفاق اگر چه داخل باشند به سبب ترك جماعت و جمعه، وليكن مثل منافقين زمان رسول الله(ص) نيستند، مگر وقتى كه اتمام حجت بر ايشان شده باشد و انكار كنند عنادا، چنانچه اوشانى كه پيغمبر را مى ديده اند و اطاعت نمى كردند.
اما جماعتى كه در شك باشند به سبب عروض شبهات و متحير شده باشند و سه جمعه تارك جمعه باشند، منافق خواهند بود در تاويل. چنانچه صدوق در اول باب جماعت از كتاب صلاة «من لا يحضره الفقيه» فرموده است((301))، پس اگر ايشان طالب حق باشند و بذل جهد نمايند، و حق بر ايشان ظاهر نشود تا بميرند، حق عز شانه ايشان را مى آمرزد.

و در احاديث بسيار وارد شده است كه: «آنچه در قرآن مجيد خداوند عالميان وصف كفار مى فرمايد، پس بايد كه ملاحظه نماييد، اگرشما نيز موصوف به اين صفات نيستيد.
پس خوشا [به] حال شما، و اگر شما نيز به صفات ايشان موصوف هستيد پس بايد سعى نماييد و آن صفات را از خود ازاله نماييد.»((302)) پس منافق بودن در تنزيل منافى ايمان است، چون منافقان كه مذمت ايشان بسيار در قرآنست، و اما منافق بودن در تاويل منافى ايمان نيست، ولكن طبع بر قلب و دورى از هدايت و غلبه شيطان و عدم قبول حسنات يا قلت ثواب و امثال آن، شايد ايشان را نيز شامل است، پس بيان مى فرمايد حق عز شانه در سوره مزبوره صفات منافقين را تا عبرت گيرند مستمعين مؤمنين و حذركنند از آن.

پس آيه اولى: «اذا جاءك المنافقون قالوا نشهد انك لرسول الله والله يعلم انك لرسوله والله يشهد ان المنافقين لكاذبون» اشاره است به آن كه از جمله سمات منافقين و علامات ايشان آنست كه دل و زبان ايشان با مؤمنان، موافق نباشد بلكه زبان ايشان اقرار نمايد و دل ايشان انكار نمايد و گويند: ما با شما موافق ايم، و تملق نمايند در ظاهر، و در باطن دشمن و معاند باشند با اهل حق، پس بايد مؤمنان چنين نباشند. و همچنين هرگاه كسى مؤمن باشد و اقرار نمايد به آن كه نماز جمعه حق است و واجب است وليكن مخصوص جماعت سابقين است و ما مكلف نيستيم به آن يا مشروط به شرط است، بدون دليل از كتاب و سنت بر اختصاص و اشتراط مذكورين و سه جمعه ترك كنند، منافق اند به حسب تاويل، چنان كه در حديث واقع شده است كه: «هر كه ترك كند [نماز جمعه را] سه جمعه منافق است((303))».

آيه دوم: «اتخذوا ايمانهم جنة فصدوا عن سبيل الله انهم ساء ما كانوا يعملون» اشاره است به اين كه از جمله صفات منافقين:
قسم دروغ خوردن است و مانع شدن از راه خدا. و شكى نيست كه رفتن به مسجد و سعى كردن به سوى ذكر خدا و استماع موعظه و خطبه مشتمله بر امر به معروف و نهى از منكر «سبيل الله» است، پس هر كه مردمان را از اين معنى برگرداند در صفات منافقين داخل است واو مصداق آيه كريمه مى تواند [با] شد.

آيه سوم: «ذلك بانهم آمنوا ثم كفروا فطبع على قلوبهم فهم لا يفقهون» اشاره است به اين كه از جمله صفات منافقين آن كه چون نفس ايشان در اول امر پاك باشداز لوث گناهان [و نا] فرمان حق مبرا اند((304)) و چون آلوده شود به وساوس شيطان و گناهان عاصى مى شوند.

و همچنين تاركين جمعه، بار اول تصديق مى كنند به نماز جمعه، به جهت آن كه علماء چون نظر به قرآن و حديث مى كنند و ملاحظه امر الهى به فعل، و نهى از ترك او مى نمايند، اطاعت مى كنند و عوام نيز تصديق ايشان مى كنند، به جهت آن كه عبادت فى نفسها مرغوب و محبوب مؤمنان مى باشد، و چون شبهات و وساوس و خطوات شياطين به ايشان مى رسد، شك مى كنند درآن و ترك مى كنند و هر چند روز رايى اختيار مى كنند: گاهى واجب عينى مى دانند در زمان غيبت، وليكن عذر مى گويند به آن كه عادلى را نمى يابيم كه نماز با او بكنيم، گويى يا مى خواهند كه مطلع شوند بر اتصاف نفس او به ملكه راسخه، و چون اين معنى مخصوص «عالم الغيب و الشهادة» است، و اطلاع بر او ممكن نيست، ترك فريضه مزبوره مى نمايند، بلكه مطلق جماعت را ترك مى كنند، و هر كه رامى بينند كه به مسجد مى رود بر مى گردانند و تشكيك در عدالت او مى كنند((305)) بلكه تمام خلايق را فاسق و خود را عادل مى دانند، و اين معنى عين فسق و محض استكبار است، و از احاديث اهل بيت اطهار مستفاد مى شود كه ترك جمعه و جماعت مؤمنين،و ارتكاب كبيره، و اصرار بر صغيره، بيرون مى برد از عدالت((306)) و مادام كه صدور اين امور از كسى ثابت نباشد، نفى عدالت او نتوان كرد، بلكه محكوم عليه به عدالت است، هر چند در واقع فاسق باشد، و جايز نيست ما را كه تجسس از حال باطن كنيم.

و همچنين گاهى واجب تخييرى مى دانند و هرگز اختيار نمى كنند و نكرده اند به جهت عذر مزبور. و گاهى منقلب مى شوند از آن و قائل به حرمت مى شوند، بعد از آن متحير مى شوند و مى گويند: نمى دانيم. و گاهى مقلد مجتهدى مى شوند كه او حرام مى داند بدون آن كه دليلى بر حرمت او داشته باشد از كتاب يا سنت كه ثقلين اند و آيات و روايات را تاويلات و تحريفات مى كنند، و تفاخر مى كنند كه: من اين معنى تازه [را] گفته ام امروز و نصب العين او ابطال و اهمال اين فريضه است و نمى دانند كه تغيير حكم شرع به دقت طبع، به جزطبع بر قلوب ثمره [اى] ندارد.

آرى، اگر ادله شرعيه كه نصوص الهيه و روايات نبويه و اخبار عترت است اگر متعارض شوند، ذهن مستقيم و طبع سليم رفع تنافى آن ها به معنى مى تواند كرد، كه با همه موافقت داشته باشد، خوب است، نه آن كه آيات و روايات متوافقه را بدون معارض، به مجرد آن كه منافى راى ايشان باشد، تاويل نمايند، و خواهند كه آيات و روايات را تابع راى خود گردانند و راى خود و راى امثال خود را اصل قرار دهند، بلكه بايد ادله شرعيه را اصل، و راى خود را تابع گردانند.

و در آيه چهارم: «واذا رايتهم تعجبك اجسامهم وان يقولوا تسمع لقولهم كانهم خشب مسندة يحسبون كل صيحة عليهم هم العدوفاحذرهم قاتلهم الله انى يؤفكون» اشاره است به آن كه از جمله صفات منافقين آنست كه غالبا خوش كلام و خوش اندام اند و مردمان بيشتر سخن ايشان را قبول مى كنند، حتى آن كه سخن ايشان پيغمبر (ص) را خوش مى نمود، و حق عز شانه حذر فرمود حضرت پيغمبر(ص) و مؤمنان را از ايشان.

و آيه پنجم: «واذا قيل لهم تعالوا يستغفر لكم رسول الله لووا رؤوسهم ورايتهم يصدون وهم مستكبرون» اشاره است به آن كه از جمله صفات منافقين آن كه اگر بگويند به ايشان كه:

بياييد به جايى كه مسجد است كه تا آمرزش خواهد از براى شما رسول خدا(ص) درخطبه نماز و در اين زمان استغفارى كه علماء مى كنند در خطبه نماز است سرهاى خود را مى جنبانند و بر مى گردانند و اعتقاد نمى كنند و مردم را از حق برمى گردانند و خود را بزرگ مى شمارند.

و از اين آيه ظاهر مى شود كه در خطبه استغفار و طلب آمرزش از براى مؤمنان بايد كرد و از اين آيه مستفاد مى شود كه سبب عدم مغفرت گناهان ايشان چهار چيز است:

اول: نيامدن به محل استغفار، كه مسجد و خانه خدا است،
دوم: ترك حضور به نماز جمعه و خطبه است،
سوم: مردم را از مسجد برگردانيدن، چهارم: استكبار كردن از قبول حق.

و آيه ششم: «سواء عليهم استغفرت لهم ام لم تستغفر لهم لن يغفر الله لهم ان الله لا يهدي القوم الفاسقين» اشعار است به آن كه جماعت مذكوره فاسق اند، و گناهان ايشان آمرزيده نمى شود مادامى كه توبه نكنند، پس شهادت ايشان مسموع نباشد و نماز جماعت با ايشان نبايد كرد و مال يتيم به تصرف و ضبط ايشان نتوان داد و امثال اينها، و توبه ايشان اينست كه به جماعت مساجد و جمعه حاضر شوند وديگران را از خانه و راه خدا[ى] تعالى برنگردانند و استكبار نكنند از قبول حق.

اگر گويند: بنابر آنچه در آيه مى فرمايد، دليل است بر آن كه شرط است رفتن به نزد پيغمبر(ص) يا نايب آن كه اميرالمؤمنين است كه قائم مقام او است، و همچنين شرط است استغفار آن حضرت و در زمان غيبت كه به خدمت ايشان رسيدن ممكن نيست، ساقط باشد.

جواب: آنكه علماء قائم مقام امام، و امام قائم مقام رسول الله است، به جهت آن كه در احاديث بسيار وارد شده است كه:
«كسى كه قدرى از احاديث ما داند نايب ما است.»((307)) و حكم به نيابت مطلق است، پس شامل جمعه بوده باشد.

ديگر: شما نيز قائل هستيد كه ضبط مال ايتام و قضاء بين الناس و امثال آن منصب امام(ع) است و مع هذا بر علماء واجب مى دانيد قيام به اين امور، و دليلى بر اخراج جمعه از اين امور نيست.

و ديگر: اگر خطاب «استغفرت لهم ام لم تستغفر لهم» و امثال آن، خصوص حضرت [را] اراده مى كند، لازم مى آيد كه حضرت اميرالمؤمنين و ساير ائمه طاهرين و جميع ماذونين، به اعتقاد شما داخل نباشند و هيچ كس قائل به اين نيست و چون ايشان داخلاندجزما، معلوم مى شود كه خصوصيت مقصود نيست، «چون» اگر خصوصيت مقصود بود، منافى احاديث بسيار بود كه مفيد عموم است.

4 و ديگر: در احاديث((308)) حضرت رسول(ص)«است» كه مى فرمايد: «اللهم ارحم خلفائي. قيل: يا رسول الله، و من خلفاؤك؟ قال: الذين ياتون من بعدي يروون حديثي و سنتي((309))».

و مراد از«علماء» كسى است كه خطيب باشد و قدرى علم به احاديث اهل بيت رسالت داشته [و] قدرت بر انشاء خطبه داشته باشد وعربيت داند كه لحن در قرائت نكند، به جهت آن كه ايشان در اكثر امور شرعيه قائم مقام ائمه اند و اگر در زمان و مكان غيبت ساقطياممنوع مى بود، البته واجب بود كه دليلى بر آن نصب نمايند و بفرمايند كه: از ايشان ساقط است، و چون ادله عامه بر فعل وارد شده، ومطلقا رخصتى در ترك وارد نشده است، مگر از براى كور و لنگ و امثال آنها، پس اگر از ديگران ساقط مى بود البته ذكر مى كردندرخصتى در ترك.

و در آيه هفتم: «هم الذين يقولون لا تنفقوا على من عند رسول الله حتى ينفضوا والله خزائن السماوات والارض ولكن المنافقين لايفقهون» اشعار است به آن كه از جمله صفات منافقين آن است كه منع مى نمايند از احسان كردن به مؤمنان، تا شايد ترك كنند اجتماع به نماز و استماع خطبه را و متفرق شوند از يكديگر و ترك كنند عبادت مزبوره را.

و در آيه هشتم: «يقولون لئن رجعنا الى المدينة ليخرجن الاعز منها الاذل والله العزة ولرسوله وللمؤمنين ولكن المنافقين لا يعلمون» اشعاراست به آن كه از جمله صفات منافقين آن است كه خود را عزيزترين خلق مى دانستند و اهل حق را ذليل ترين مى دانستند و هميشه درصدد اذلال و اهانت ايشان بودند و مى باشند، پس هر يك از تاركين جمعه كه خود را اعز و اغلب دانند و در صدد اذلال و اهانت واخراج و منع فاعلين جمعه باشند، در معنى، در صفت منافقين داخلاند، لازم نيست كه ايشان منافقين زمان رسول الله(ص) يا مثل ايشان باشند، به جهت آن كه ايشان در باطن معتقد«به» رسالت نبوده اند و تاركين جمعه بحمدالله تعالى معتقد هستند، پس اگر در بعضى صفات مشاركت داشته باشند بايد متنبه شوند و بدانند كه اين صفات منافقين است و از آن توبه كنند، چنان كه در حديث وارد شده است كه: «هر كه غش كند با مسلمانان يعنى در مقام فريب دادن ايشان باشد با يهود محشور شود.»((310)) و از اين جا لازم نمى آيدكه مسلمانى كه يك بار فريب دهد مسلمانى را، در جهنم با يهود در يك مرتبه باشد، بلكه مراد اينست كه اين صفت اغلب يهود است ونبايد مسلمان با ايشان در صفات ذميمه شريك باشند.

و چون در اين سوره صفات منافقين در ضمن هشت آيه مذكور شد و تنبيه فرمود كه اين صفات، صفات منافقين است و مؤمن از اينهابايد مبرا باشد و هر كه از اين صفات خود را پاك ساخت داخل در مؤمن خواهد بود و صلاحيت نداى خوش اداى تعالى خواهد داشت به «يا ايها الذين آمنوا» و به جان اجابت مى فرمايد و به زبان «لبيك» مى گويد و به دل و اعضاء و جوارح، سعى و به مقتضاى او عمل مى نمايد.

بدانكه چون در سوره جمعه در ضمن هشت آيه اشعار نمود به اصول ايمان و غير آن، كه همه به منزله مقدمات اند از براى سعى به ذكرخداى تعالى كه فريضه جمعه است كه هر كه معتقد شود به آنها اجابت نداى خوش اداى حق عز شانه مى نمايد، لهذا مترتب ساخت بر آن، آيه نهم: «يا ايها الذين آمنوا» كه به منزله نتيجه مقدمات مزبوره است، به جهت آن كه:
در آيه اولى: اشعار به توحيد است،
و در ثانيه: به رسالت و امامت و هدايت،
و در ثالثه: تاييد شريعت و استمرار و دوام آن،
و در رابعه: به اختلاف مراتب انسان به زيادتى بعضى بر بعضى و مراتب علم و فضل بعضى بر ديگر، پس شبهه كفار به آن كه حقيقت افراد يكى و او نسبت به افراد متحد و مساوى است، پس تفضيل بعضى بر بعضى ممتنع است، مدفوع است به آن كه اين در صورتى است كه ما خداى تعالى را فاعل موجب دانيم((311)) و اين غلط است، بلكه فاعل مختار است و به هر كه مى خواهد فضل خودرا مى دهد،
و در خامسه: به آن كه عمل به فروع شريعت از لوازم ايمان است، و در سادسه: به آن كه از لوازم ايمان ترك استكبار از قبول حق و عمل به آنست،
و در هفتم: به آن كه گناهان مانع ولايت حق مى شود. پس لازم است او را رفع گناهان،
و در هشتم: اقرار به معاد و حساب و ميزان اعمال و بهشت از براى مطيعين و جهنم از براى عاصين.

همچنين در سوره منافقين در ضمن هشت آيه اشاره مى فرمايد به علامات منافقين:

پس هر كه دانست كه اينها صفت نفاق است و از همه احتراز كرد و خود را پاك ساخت، مؤمن خواهد بود. اجابت نداى خوش ادا در آيه نهم: «يا ايها الذين آمنوا لا تلهكم اموالكم ولا اولادكم عن ذكر الله ومن يفعل ذلك فاولئك هم الخاسرون» مى نمايد وليكن شايد غافل شود به سبب اشتغال به حفظ مال و تربيت اطفال، و فراموش كند از سعى به «ذكر الله»، لهذا تنبيه فرموده است مؤمنان را كه: مبادا به سبب اموال و اولاد از رفتن به ذكر خدا غافل شويد.

و از اين جا((312)) لازم مى آيد كه هرگاه مالى داشته باشد كه اگر به نماز جمعه برود، دزد مى برد، و فرزند بيمار دارد كه اگر به نماز جمعه مى رود تلف مى شود، بايد به نماز حاضر شود و دست از مال و فرزند بردارد.

جواب آنكه: ظاهر مساله آنست كه محافظت مال و ولد مذكورين واجب است اگر جمع ممكن نباشد، وليكن اگر در سفر باشد نمازجمعه ساقط است و اگر در حضر باشد نادر است كه به سبب حضور در جمعه خوف تلف مال بود و كسى غير مكلف به جمعه به هم نرسد كه محافظت مال كنند. و اما اگر شخصى باشد كه اگر به جمعه حاضر شود خوف تلف آن شخص است نماز جمعه ساقط است،به جهت وجوب محافظت نفس محترمه از تلف و منافات با آيه ندارد، چه در آيه منعى نيست از حفظ و تربيت مذكورين، بلكه منع است از غافل ساختن اموال و اولاد شما را از ذكر خداى، به اين روش كه بدون ضرورت ترك ذكر بكنند، به جهت آن كه شكى نيست كه در حالت اضطرار به موجب «الضرورات تبيح المحظورات»((313)) ترك سعى واجب است چنان كه تقيه نيز از جمله ضرورات مجوز ترك سعى است.

اگر گويند: چرا ازواج را نفرموده اند با وجود آن كه ازواج بيشتر مردان را از راه حق دور و به باطل امر مى نمايد؟
جواب آن كه: مى تواند بود كه مراد از اولاد در اين مقام، اولاد هر والدين بوده باشد و ظاهر است كه زنان اولاد والدين خود اند، و اضافه او به مخاطبين به جهت «ادنى ملابسة»((314)) او است به مخاطبين يا به اعتبار آنكه هر چند زنان ازواج بعضى مخاطبين بوده باشند، اولاد مخاطب ديگر خواهند بود، پس به اين اعتبار اولاد مخاطبين بوده باشد و در اين هنگام جميع بنى آدم داخل خواهند بود، به جهت آن كه بر اولاد هر يك صادق است.

و تعبير از صلاة به «ذكر [الله]» به جهت آنست كه دلالت كند بر اين كه صلاة جمعه ذكرى بيش نيست، كه محل تشكيك باشد، چنان كه گذشت، و هر كه غافل كرده باشند او را، و ترك كند نماز جمعه را، پس همين ايشان زيان كارند، هم در دنيا، به جهت آن كه به تجربه رسيده است كه هر كه در روز جمعه به سودا و معامله مشغول شود، به حيثيتى كه محروم شود از جمعه، نقصان عظيم به او مى رسد، چنان كه در شرح لمعه فرموده كه: «قومى سفر كردند در وقت زوال جمعه قبل از نماز، به زمين فرو رفتند و جمعى ديگر آتشى به خيمه ايشان افتاد بدون آن كه آتش ببينند.»((315)) و حقير از كسى شنيدم كه شخصى قبل از زوال جمعه سفر كرد و دزدى بر او زد واو را شهيد كرد.

و هم در آخرت زيان كارند كه از نعيم بهشت محروم خواهند «شد.» و ظاهر عبارت اقتضاء مى كند كه معنى اين باشد كه: هر مالى و اولادى كه مشغول گردانيد آباء خود را، زيان كار بوده باشند، به اين معنى كه مال و اولاد كذايى بى بركت و نابود خواهد بود.

و در آيه دهم: «وانفقوا من ما رزقناكم من قبل ان ياتى احدكم الموت فيقول رب لولا اخرتني الى اجل قريب فاصدق واكن من الصالحين» اشعار است به آن كه آدمى در معرض فنا و زوال است و آن روز پيشمان مى شود از ترك فرايض، چون زكات و صلاة جمعه، در وقتى كه فايده [اى] حاصل نشود و فرصت از دست رفته باشد.

پس ظاهر مى شود كه صلاح مشروط به دو چيز است: انفاق و ذكر الله، پس هر كه ترك هر دو يا احدهما كند از جمله خاسرين وطالحين خواهد بود.

و در آيه يازدهم: «ولن يؤخر الله نفسا اذا جاء اجلها والله خبير بما تعملون» اشعار است به اين كه پشيمانى بر ترك طاعت و زكوات در شهور و سنوات گذشته آن، عمر بى فايده است، و چيزى بر خداى تعالى مخفى و پوشيده نيست، پس هر هفته كه از عمر گذشته و ترك فريضه الهى شده در نزد حق تعالى محفوظ است و به عدالت حساب و عقاب خواهد كرد.

خاتمه

هر چه مذكور شد از تحريض و ترغيب در ذكر خداى تعالى و تشنيع از تلهى و اعراض از آن، و ترجيح لهو و تجارت بر آن،خصوصيت ندارد به نماز جمعه، بلكه هر چه ذكر بر او صادق است، داخل در ذكر كلى است، مثل نماز در اول وقت كردن و نمازجماعت و قرآن خواندن و گوش به خواندن قرآن دادن و همچنين حديث گفتن و شنيدن و دعا كردن و مطالعه علم دين و قرآن وحديث و افاده و استفاده آنها و همچنين عيادت مريض و تغسيل و تجهيز و صلاة و تكفين و دفن و قضاى حاجت مؤمنان قربتا الى الله وتصدق كردن و زكات و روزه و حج و استغفار و زيارت ائمه طاهرين و صله رحم قربتا الى الله و همچنين اعانة مظلوم و ضبط مال يتيم ومطلق مال مسلم و رد امانت به صاحب «آن» و بناء مسجد و مقابر و مدارس و اوقاف و صدقات جاريه و تصنيف كتب علم دين، همه اينها ذكر الله است و هر چه خلاف((316)) اينها است ذكر شيطان است، پس هر كه اختيار ذكر الله كند مستحق ثواب هاى غيرمتناهى است و هر كه اختيار خلاف او كرد، در بعضى از صفات منافقين شريك است و شايد كه بعضى از اينها كه «ما صد عن ذكرالله»((317)) است ذكر شيطان شود در بعضى اوقات، چنان كه در وقت نماز مشغول مطالعه شود يا صله رحم به مال حرام كنديا نماز نافله كند در وقت نماز جمعه تا آن كه نماز جمعه اش فوت شود، پس در بعضى از وعيد منافقين داخل است.