- پاورقى
1- تاج العروس، ج‏6، ص‏182.
2- تبيان، ج‏10، ص‏295.
3- تاج العروس، ج‏4، ص‏105.
4- تعليقه، ص‏22.
5- مصباح الفقاهه، ج‏1، ص‏243.
6- مكاسب، ص‏25.
7- تعليقه، ص‏22.
8- مطف فين، آيات 31.
9- هود، آيه‏84.
10- هود، آيه 85.
11- در نسخه‏اى ((مطر)) است.
12- وسائل الشيعه، ج‏11، ص‏512 و 513، باب 41 ازابواب امر
ونهى، حديث 1.
13- همان، ص‏514 518، حديث‏6.
14- عيون الاخبار، ج‏2، ص‏127، جامع الاحاديث،ج‏13،
ص‏353.
15- عيون الاخبار، ج‏2، ص‏127.
16- مكاسب، ص‏25.
17- تعليقه، ص‏23.
18- مكاسب، ص‏25.
19- تعليقه، ص‏23.
20- مكاسب، ص‏250.
21- مصباح الفقاهه، ج‏1، ص‏245.
22- مكاسب، ص‏250.
23- همان، ص‏194.
24- همان، ص‏250.
25- توبه، آيه 3.
26- التهذيب، ج‏2، ص‏283، ح‏1126.
27- همان، ح‏1128.
28- ثواب الاعمال، ص‏52.
29- المحاسن، ص‏48، شماره‏68
30- بين اين دو روايت منافاتى نيست. موارد متعددى‏وجود
دارد كه جبرئيل يك آيه را دو بار نازل كرده است،بر كسى كه
در دو روايت فوق دقت و تدبر كند، روشن‏است كه هدف از
اذان گفتن در روايت اول غير از هدف‏از اذان گفتن در
روايت دوم است.
31- على(ع) تحديث مى‏شده، به اين معنا كه او هم‏كلام فرشته
وحى را مى‏شنيده است. ر. ك: صحيح‏بخارى، ج‏4، ص‏200 و
شرح آن به نام ارشاد السارى،ج‏6، ص‏99 و غير آن، باب ((رجال
يكلمون من غير ان‏يكونوا انبياء)) «باب كسانى كه خدا با آن‏ها
سخن مى‏گفته‏بدون اينكه پيامبر باشند». ابوهريره از
پيامبر(ص)روايت كرده: از جمله كسانى كه قبل از شما
بودند،افرادى از بنى اسرائيل بودند كه... .
32- كلينى، كافى، ج‏3، ص‏302، باب ((بدء الاذان))،ح‏1و2.
33- الكافى، ج‏3، ص‏482، ح‏1، باب ((النوادر)) و به‏زودى نقل
خواهيم كرد كه نزديك چهارده نفر ادعاكرده‏اند كه اذان را در
خواب ديده‏اند.
34- به زودى آن را به طور كامل از ((سنن)) اهل سنت‏نقل
خواهيم كرد.
35- وسائل الشيعه، ج‏4، ص‏612، باب اول از ابواب‏اذان و اقامه،
ح‏3.
36- آنچه از امامان(ع) نقل شده است كه فصول اقامه‏هريك دو
بار تكرار مى‏شود مگر فصل اخير كه يك بارگفته مى‏شود.
37- الحاكم، المستدرك، ج‏3، ص‏171، كتاب معرفة‏الصحابه.
طبق روايات اهل بيت(ع) در اقامه نيز هرجمله دو بار گفته
مى‏شود مگر جمله آخر.
38- متقى هندى، كنز العمال، ج‏12، ص‏350،شماره‏35354.
39- برهان الدين حلبى، السيرة الحلبية، ج‏2،ص‏300301.
40- كنزالعمال، ج‏8، ص‏329، شماره 23138، فصل‏في الاذان.
41- عبدالرزاق بن همام صنعانى(126211ه)،المصنف، ج‏1،
ص‏456، شماره 1775.
42- السيرة الحلبية، ج‏2، ص‏296، باب ((بدء الاذان
ومشروعيته)).
43- آيا در منطق عقل صحيح است كه انسان چنين‏رؤيايى را
كه موجب آرامش پيامبر و اصحاب اوست، به‏مدت بيست روز
كتمان كند، آنگاه(پس از شنيدن آن ازعبداللّه بن زيد) چنين
بهانه بياورد كه حيا كرده است؟!من خليفه را اجل از اين
منطق مى‏دانم. علاوه بر اينكه‏بين اين حديث و حديث دوم
تنافى وجود دارد.
44- ابوداود، السنن، ج‏1، ص‏134135، شماره‏498499،
تحقيق محمد محيى الدين، اين حديث‏حاكى از آگاهى عمر
پس از اذان بلال است، بر خلاف‏حديث گذشته.
45- ابن ماجه، السنن، ج‏1، ص‏232/233، باب ((بدءالاذان))،
شماره 706 707.
46- ترمذى، السنن، ج‏1، ص‏358361، باب((ماجاءفي بدء
الاذان)) شماره‏189.
47- النساء، آيه 113.
48- آل عمران، آيه 159.
49- ترمذى، السنن، ج‏1، ص‏362، شماره 190،نسايى، السنن،
ج‏2، ص‏3، بيهقى، السنن، ج‏1، ص‏389،باب ((بدء الاذان))، ح
اول.
50- همان.
51- همان.
52- السيرة الحلبية، ج‏2، ص‏297.
53- بيهقى، السنن، ج‏1، ص‏390، ح‏1.
54- السيرة الحلبية، ج‏2، ص‏300.
55- بخارى، الصحيح، ج‏1، ص‏120، باب ((بدءالاذان)).
56- ر. ك: حديث شماره 2.
57- شرف الدين، النص و الاجتهاد، ص‏137.
58- ابن حجر، تهذيب التهذيب، ج‏12، ص‏188،شماره 867.
59- جمال الدين مزى، تهذيب الكمال، ج‏34،ص‏142، شماره
7545.
60- تهذيب الكمال، ج‏24، ص‏304.
61- همان، ج‏24، ص‏423 424، تاريخ بغداد، ج‏1،ص‏221224.
62- السنن، ترمذى، ج‏1، ص‏361، تهذيب التهذيب،ج‏5،
ص‏224.
63- تهذيب الكمال، ج‏14، ص‏541.
64- حاكم، المستدرك، ج‏3، ص‏336.
65- تهذيب الكمال، ج‏16، ص‏519،شماره‏3755.
66- همان، ج‏25، ص‏139، شماره‏5178.
67- شوكانى، نيل الاوطار، ج‏2، ص‏3738.
68- امام احمد حنبل، المسند، ج‏4، ص‏4243.
69- دارمى، السنن، ج‏1، ص‏268 269، باب ((بدءالاذان)).
70- الموطا، ص 75، باب ((ماجاء في النداء للصلاة))،شماره‏1.
71- سير اعلام النبلاء، ج‏5، ص‏468، شماره‏213.
72- الطبقات الكبرى، ج‏1، ص‏246 247.
73- سير اعلام النبلاء، ج‏2، ص‏376، شماره 79،درمقام دوم،
تفصيل اين مطلب به طور كامل خواهدآمد.
74- تهذيب الكمال، ج‏27، ص‏508، شماره‏5925.
75- همان، ج‏26، ص‏439440.
76- بيهقى، السنن، ج‏1، ص‏390.
77- تهذيب التهذيب، ج‏12، ص‏188،شماره‏868.
78- سنن بيهقى ، ج‏1، ص 390.
79- سنن دارقطنى، ج‏1، ص‏245، شماره‏56و57.
80- ميزان الاعتدال، ج‏3، ص‏674، شماره 8017 و8018،
تهذيب الكمال، ج‏26، ص‏220، شماره 5516،تهذيب التهذيب،
ج‏9، ص‏378، شماره 620.
81- دارقطنى، السنن، ج‏1، ص‏242، شماره 31.
82- همان، ص‏241.
83- بحرانى، الحدائق، ج‏7، ص‏419، النهاية في غريب‏الحديث،
ج‏1، ص‏226، لسان العرب، ماده ((ثوب))،القاموس، ماده
((ثوب)).
84- السنن، ج‏2، ص‏14، قسمت پاورقى.
85- ر. ك: روايت چهارم در صفحات پيش و سخن‏شوكانى در
صفحات گذشته از همين مقاله.
86- ر. ك: روايتى كه از امام احمد پس از احاديث‏سنن در
صفحات گذشته از همين رساله نقل شد.
87- ر. ك: به صفحه گذشته از همين كتاب.
88- ابن ماجه، السنن، ج‏1، ص‏237،شماره‏715.
89- همان، شماره 716.
90- شوكانى، نيل الاوطار، ج‏2، ص‏38.
91- ترمذى، السنن، ج‏1، ص‏378، شماره 198.
92- ابن ماجه، السنن، ج‏1، ص‏237، شماره 716،سعيد بن
مسيب در سال 13 متولد و در سال 94 هآوفات يافته است.
93- نسايى، السنن، ج‏2، ص‏13، باب ((التثويب في‏الاذان)).
94- بيهقى، السنن، ج‏1، ص‏422، صنعانى، سبل‏السلام، ج‏1،
ص‏221.
95- همان.
96- ابن حزم اندلسى، اسماء الصحابة الرواة، ص‏161، شماره
188.
97- بيهقى، السنن، ج‏1، ص‏421 422، باب ((التثويب‏في اذان
الصبح)).
98- ميزان الاعتدال، ج‏2، ص‏114، شماره‏3075(السائب)،
تهذيب التهذيب، ج‏7، ص‏117، شماره‏252(عثمان بن السائب).
99- ابو داود، السنن، ج‏1، ص‏136، شماره‏500.
100- ابن حجر، تهذيب التهذيب، ج‏9،ص‏317.
101- نيل الاوطار، ج‏2، ص‏38.
102- ابو داود، السنن، ج‏1، ص‏136 137، باب
((كيفية‏الاذان))، شماره 501.
103- همان، شماره 504.
104- جمال الدين مزى، تهذيب الكمال، ج‏2،
ص‏44،شماره‏147.
105- دارقطنى، السنن، ج‏1، ص‏243، شماره 38، 39 و40.
106- همان، شماره 41.
107- ميزان الاعتدال، ج‏3، ص‏556، شماره 4851.
108- دارقطنى، السنن، ج‏1، ص‏244245، شماره 48،51، 52
و 53.
109- دارمى، السنن، ج‏1، ص‏270، باب ((التثويب في‏اذان
الفجر)).
110- جمال الدين مزى، تهذيب الكمال، ج‏7، ص‏30،شماره
1399، و ذهبى در ميزان الاعتدال، ج‏1، ص‏560،شماره 2129
گفته: تنها زهرى از حفص نقل كرده‏است.
111- الموطا، ص 78، شماره 8.
112- ج‏8، ص‏345، شماره 23188.
113- كنز العمال، ج‏8، ص‏357، شماره 23252 و23251، اين
روايت را عبدالرزاق نيز در المصنف، ج‏1،ص‏474، شماره 1827
و 1828 و 1829، آورده‏است.
114- المصنف، ج‏1، ص‏475، شماره 1832، اين‏روايت را
كنزالعمال، ج‏8، ص‏358، شماره 23250 نقل‏كرده است.
115- ابو داود، السنن، ج‏1، ص‏148، شماره‏538.
116- خوارزمى، جامع المسانيد، ج‏1،ص‏296.
117- نيل الاوطار، ج‏2، ص‏38.
118- سبل السلام في شرح بلوغ المرام، ج‏1،ص‏120.
119- ابن قدامه، المغنى، ج‏1، ص‏420.
120- وسائل الشيعه، ج‏4، ص‏650، باب 22 از ابواب‏اذان و اقامه،
حديث‏1، و باقى احاديث اين‏باب.
121- نگارنده: وقتى در سال 1375 ه به زيارت خانه‏خدا
مشرف شدم و در حرمين شريفين صداى اذان راشنيدم، چنين
احساسى به من دست داد. از آن هنگام‏همواره درذهن و خيالم
اين نكته مى‏چرخد كه اين‏فصل، از كلام وحى نيست و تنها به
علل و اسبابى ميان‏فصول اذان جاى گرفته است. همين
احساس، انگيزه من‏از بحث و كندو كاو در اين موضوع و تاليف
اين رساله‏بود.
122-المجموع، ج‏3، ص‏132.
123- جمعه، آيه 9.
124- الموسوعة الفقهيه، ج‏2، ص‏361، ماده‏اذان.
125- علاء الدين قوشجى(متوفا به سال 879 ه
درقسطنطنيه)، شرح التجريد، ر. ك: به شرح اين فرد دركتاب
ما به نام ((بحوث في الملل و النحل))، ج‏2، چاپ‏بيروت.
126- برهان الدين حلبى، السيرة الحلبيه، ج‏2،ص‏305.
217- ((البينة على المدعي و اليمين على من انكر)).رسول
خدا(ص) فرمود: ((انما اقضى بينكم بالبينات والايمان و
بعضكم الحن بحجته من بعض، با بينه و قسم‏ميان شما قضاوت
مى‏كنم و برخى از شما حجت ودليلش را گوياتر و رساتر
مى‏گويد.)) وسائل الشيعه،ج‏18، باب 2، ص‏169.
218-نساء، آيه‏58.
129-زيركى و هوشيارى و نگاهداشت حد هر چيز.
130-المعجم الوسيط، ماده ادب، ص‏9، چاپ دفترنشر فرهنگ
اسلامى، تهران، چاپ پنجم، 1416ه.
131-معجم لاروس، واژه ادب.
132-بحار الانوار، ج‏92، ص‏267، ح‏17.
133-ج‏4، ص‏72.
134-همان.
135-همان.
136- مسالك الافهام، ج‏13، ص‏365.
137- همان.
138- شرائع الاسلام، ج‏4، ص‏72.
139- مسالك الافهام، ج‏13، ص‏366.
140- شرائع الاسلام، ج‏4، ص‏72.
141- وسائل الشيعه، باب 76، ابواب العشره، ح‏3،كتاب الحج.
142- مسالك الافهام، ج‏13، ص‏369.
143- شرائع الاسلام، ج‏4، ص‏73.
144- مسالك الافهام، ج‏13، ص 370.
145- همان.
146- با ملاحظه اختلاف نظرى كه در حدود تكليف‏وجود
دارد و اين كه آيا حفظ اصل مال بر وى واجب‏است يا مى‏تواند
اموال را زياد گردانده و با تجارت ياكشاورزى يا... به سودهى
برساند.
147- شرائع الاسلام، ج‏4، ص‏73.
148- از آن رو كه مال را نمى‏شود تملك كرد يا يابنده‏نمى‏تواند
آن را تملك كند، حاكم مخير است آن راجداگانه از اموال
مشابه، در بيت المال حفظ كند يا ميان‏ديگر اموال بيت المال
نگه دارد. ج‏13، ص‏373.
149- شرائع الاسلام، ج‏4، ص‏73.
150- مسالك الافهام، ج‏13، ص‏373.
151- همان، ص‏273.
152- جواهر، ج‏40، ص‏77.
153- شرائع الاسلام، ج‏4، ص 74.
154- مسالك الافهام، ج‏13، ص‏376.
155- جواهر، ج‏40، ص‏79.
156- شرائع الاسلام، ج‏4، ص‏74.
157- مسند احمد، ج‏5، ص‏238 239، سنن ابى داود،ج‏3،
ص‏135 ج‏8، ص‏394، سنن بيهقى، ج‏10، ص‏101،از شيعه،
قاضى ابن براج اين حديث را در مهذب، ج‏2،ص‏592 آورده
است.
158- مسالك الافهام، ج‏13، ص‏377.
159- المهذب، ج‏2، ص‏592.
160- سنن بيهقى، ج‏10، ص‏103.
161- جواهر، ج‏40، ص‏80 و 81.
162- مسالك الافهام، ج‏13، ص‏377 378.
163- المساجد للّه. جن، آيه 18.
164- انما يعمر مساجد اللّه من آمن باللّه و اليوم‏ال‏آخر، توبه، آيه
18.
165- خذوا زينتكم عند كل مسجد، اعراف، آيه 31.
166- و من يعظم شعائر اللّه فانها من تقوى القلوب،حج، آيه 32.
167- وسائل، ج‏18، باب 2، آداب القاضى،ح‏1.
168- همان، ح‏2.
169- همان، ح‏3، محشى مى‏گويد: در جوامع حديثى‏عامه و
خاصه، اين حديث را نيافتم اما صدوق روايتى‏را بدين مضمون
نقل كرده كه اميرمؤمنان به شريح‏فرمود: ((اياك ان تجلس
مجلس القضاء حتى تطعم شيئا،مبادا تاچيزى نخورده‏اى، در
جلسه قضاوت بنشينى))من لايحضره الفقيه، ج‏3، ص‏5،
ح‏3243.
170- به نقل از صاحب جواهر و مسالك‏الافهام.
171- سنن بيهقى، ج‏10، ص‏106.
172- مسند احمد، ج‏4 5، مسند بيهقى، ج‏6،ص‏153.
173- كافى، ج‏7، ص‏414، ح‏1.
174- جامع سيوط‏ى، ج‏6، ص‏142.
175- نهج البلاغه، صبحى صالح، 517، ش‏3.
176- جواهر الكلام، ج‏40، ص‏83.
177- سنن بيهقى، ج‏10، ص‏107 به نقل از مجلسى،بحارالانوار،
ج‏40، ص‏332، ح‏14.
178- قحم به ضم امر شاق و سخت را گويند.
179- نهج البلاغه، صبحى صالح، ص‏517،ش‏3.
180- شرائع الاسلام، ج‏4، ص‏75.
181- ميانه روى و اخلاق نيكو، حد ميانه افراط وتفريط درحال
و احوال است، چنان كه در علم اخلاق‏آمده، از صفات پارسايان
است، همان گونه كه در خطبه‏امام على (ع) به همام است:
((در كشاكش‏ها با وقار بوده‏و در سختى‏ها شكرگزار است))
نيز فرمود: ((شادى‏مؤمن، در چهره‏اش هويدا، و غمش در
دلش است))همچنين فرمود: ((سخن گفتن بسيار نشانگر
كم خردى‏است و زبان خردمند در پس قلبش است)).
182- ابوعبداللّه (ع) فرمود: ((كثرة المزاح تذهب بماءالوجه و
كثرة الضحك تمحوالايمان محوا، شوخى زياد،آبرو را برده،
خنده بسيار ايمان را مى‏زدايد)) بحارالانوار،ج‏76، ص‏60، ح‏15.
183- نهج البلاغه، كلمات قصار، ش‏26.
184- وسائل، ج‏18، باب 1، آداب قاضى، ((اياك والتضجر و
التاذي في مجلس القضاء الذى اوجب اللّهفيه الاجر و يحسن
فيه الذخر لمن قضى بالحق)).
185-خلاف، عبدالوهاب، مصادر التشريع الاسلامي‏فيما لانص
فيه، ص 73 81.
186-المستصفى، ج‏1، ص‏141.
187-همان.
188-خلاف، عبدالوهاب، مصادر التشريع الاسلامى‏فيما لانص
فيه، ص‏93.
189-الاصول العامة للفقه المقارن، ص‏383.
190-مقاله تقديمى نگارنده به انجمن فقه اسلامى درمسقط،
شعبان، 1408.
191-الاصول العامة للفقه المقارن، ص 383.
192-در باره حسن و قبح عقلى و ملازمه ميان حكم‏عقل و
شرع چند ديدگاه وجود دارد: الف. شيعيان ومعتزله از اهل
سنت به حسن و قبح عقلى قائلند. يعنى‏عقل، بدون نياز به
بيان شارع مى‏تواند حسن و قبح ذاتى‏اشيا را درك كند.
بنابراين ديدگاه، برخى اشيا، ذاتا وصرف نظر از بيان شارع،
خوب هستند و استحقاق‏ثواب دارند. بعضى از اشيا، ذاتا و صرف
نظر از بيان‏شارع قبيح هستند و استحقاق عقاب دارند. ب.
اشاعره‏از اهل سنت، حسن و قبح عقلى و ذاتى اشيا را
انكارمى‏كنند و عقل را ملاك حسن و قبح نمى‏دانند، بلكه،فعل
شارع را ملاك حسن و قبح مى‏شمارند. شعار آن‏هااين است:
((الحسن ما حسنه الشارع و القبيح ما قبحه‏الشارع)) اشاعره
معتقدند: نبايد براى خدا تكليف تعيين‏نمود كه فلان كار خوب
است و استحقاق ثواب دارد وفلان كار بد است و استحقاق
عقاب دارد، بلكه، عقل مادر حكم كردن به حسن و قبح، تابع
فعل خداوند است.اگر خدا، انسان عادل را به جهنم و انسان
ظالم را به‏بهشت ببرد، عين عدالت است. عدليه و قائلين به
حسن‏و قبح عقلى و ذاتى اشيا در ملازمه ميان حكم عقل
وشرع اختلاف كرده‏اند: 1 اصولى‏ها، به ملازمه ميان‏حكم
عقل و شارع قائلند و شعارشان اين است: ((كل ماحكم به
العقل حكم به الشرع و كل ما حكم به الشرع‏حكم به العقل))
يعنى هر چيزى كه از نظر عقل، خوب‏باشد از منظر شرع هم
خوب است و هر چيزى كه ازديدگاه عقل، بد باشد از نظر
شرع نيز بد است. 2 آاخبارى‏ها، گر چه حسن و قبح عقلى را
قبول دارند، اماملازمه ميان حكم عقل و شرع را نمى‏پذيرند.
آن‏هااعتقاد ندارند هر چيزى كه عقلا خوب است، شرعا
نيزمامور به مى‏باشد و هر چيزى كه عقلا بد به شمارمى‏آيد،
شرعا نيز منهئ عنه است. شايد چيزى، عقلاخوب باشد ولى
شارع به خاطر مصالحى به آن امرنكند، هم چنين ممكن است
چيزى عقلا قبيح باشد ولى‏شارع به خاطر مصالحى، آن را نهى
نكرده باشد. از اين‏بيانات، مشخص شد كه اختلاف عدليه و
اشاعره درحسن به معناى استحقاق ثواب و قبح به
معناى‏استحقاق عقاب است و گرنه حسن به معناى
موافقت‏طبع و قبح به معناى مخالفت طبع (مثلا صداى
بلبل‏خوب و موافق طبع و صداى حمار بد و مخالف طبع‏است)
و نيز حسن به معناى كمال و قبح به معناى نقصان(مثلا علم،
كمال و جهل، نقصان است) از محل بحث‏خارج است، زيرا اين
حسن و قبح، مورد اتفاق طرفين‏بوده و حتى اشاعره نيز آن را
قبول دارند. « مترجم‏»
193- در اصول فقه با ادله اربعه ثابت شده كه عمل به‏ظن
حرام، و اصل اولى در عمل به ظن، حرمت و عدم‏حجيت آن
است، مگر ظنى كه با دليل خاص ثابت شده‏باشد، مانند ظواهر
الفاظ و خبر واحد. بنابراين، نبوددليل بر حجيت ظن، مساوى
با عدم حجيت آن است وعدم حجيت، به دليل، نياز ندارد.
«مترجم‏»
194- سيره اصحاب مجمل است و قابل تمسك‏نيست. احتمال
اين كه سيره اصحاب در عمل به نصوص‏عامه بوده باشد نه
مصالح مرسله، قياس و استحسان،كفايت مى‏كند. زيرا ((اذا جاء
الاحتمال بطل‏الاستدلال.))«مترجم‏»
195- اين حديث را مسلم و نسايى روايت كرده‏اند ودر منابع
روايى اماميه نيز آمده است.
196- كيفيت استدلال: مجتهد، هنگام وجود مصلحت‏در يك
فعل با استناد به اين قياس منطقى فتوا مى‏دهد:در انجام اين
فعل، مصلحت و در ترك آن ضرر وجوددارد (صغرى) و پيامبر
اكرم (ص) فرموده است: ((لاضررو لاضرار في الاسلام))
(كبرى) پس انجام اين فعل دراسلام، ممنوع نيست. «مترجم‏»
197- خلاصه اشكال اول اين است كه طوفى نسبت‏ميان
حديث لاضرر و ادله اوليه را عموم و خصوص‏مطلق قرار داده و
به همين سبب، حديث لاضرر را برادله اوليه، مقدم دانسته
است در حالى كه ميان اين دوعموم و خصوص من وجه، وجود
دارد و علت تقدم‏حديث لاضرر بر ادله اوليه (در ماده اجتماع
اين دودليل) حكومت است. يعنى حديث لاضرر، مفسر و
ناظربه ادله اوليه مى‏باشد و دايره آن‏ها را محدود كرده و
به‏موارد وجود مصلحت و عدم ضرر اختصاص
مى‏دهد.«مترجم‏»
198- الاصول العامة للفقه المقارن، ص 398.
199- شيخ زحيلى همانند ابن رجب، شيخ طوفى را ازعلماى
حنابله در قرن هشتم مى‏داند. (مصادر التشريع)الاسلامى فيما
لانص فيه، ص 80) اين كتاب در باره‏اصول مالكيه سخن
مى‏گويد و شيعه آن را در فهرست‏خود نام نبرده است، (آيت
اللّه سبحانى، جعفر،موسوعة طبقات الشيعه، مقدمه قسم دوم)
علاوه بر اين،اعتقاد وى به مصالح مرسله، نشانگر شيعه
نبودن‏اوست.
200- قيامت، آيه 36.
201- در اين زمينه چند مبنا وجود دارد:
الف. برخى مانند ((سيد مرتضى)) انفتاحى هستند.
يعنى‏معتقدند كه بيشتر فقه، با ادله قطعى مانند نص
قرآن،خبر متواتر و خبر واحد متكى به قرائن علمى و
اجماع،معلوم است.
ب. اكثر اصولى‏ها مى‏گويند: در زمان ما، باب علم، بسته‏و باب
علمى، باز است. مراد از دليل علمى، دليل ظنى‏است كه
پشتوانه قطعى دارد، مانند خبر واحد.
ج. برخى اصولى‏ها كه به انسدادى معروف هستند(مانند
ميرزاى قمى و پيروان وى) به خاطر مبناى‏خاصى كه در بحث
ظواهر الفاظ دارند و آن را فقط درحق مقصودين به افهام،
حجت مى‏دانند، اعتقاد دارندباب علم و علمى در احكام شرعى
بسته است و پس ازاقامه دليل انسداد نتيجه گرفته‏اند كه
ظن، از هر راهى‏حاصل شود حجت است. «مترجم‏»
202- اين مباحث در دهمين نشست مجمع فقه‏اسلامى با
عنوان ((عمل حكومتى)) ارائه شده است.«مترجم‏»
203- حشر، آيه 7.
204-تبصرة المتعلمين، ج‏2، ص‏453، انتشارات‏اسلاميه.
205-جامع المقاصد، ج‏9، ص‏11.
206-المناهل، كتاب الوقف.
207-رياض المسائل، ج‏2، ص‏19، چاپ‏سنگى.
208-جامع المقاصد، ج‏9، ص‏11.
209-جواهر الكلام، ج‏28، ص‏7.
210-الشذرات، كتاب الوقف، ص‏3.
211-جامع الشتات، ج‏4، ص‏31.
212-المناهل، كتاب الوقف.
213- جواهر الكلام، ج‏28، ص‏6.
214- وسيلة النجاة، ج‏2، ص‏244.
215- الروضة البهية، كتاب الوقف.
216- رياض المسائل، ج‏2، ص‏18، چاپ‏سنگى.
217- كشف الغطاء، ج‏4، ص‏225.
218- المناهل، كتاب الوقف.
219- العروة الوثقى، ج‏2، ص‏184.
220- منهاج الصالحين، ج‏2، ص‏240.
221- جامع المدارك، ج‏4، ص‏4.
222- تحرير الوسيله، ج‏2، ص‏63.
223- العروة الوثقى، ج‏2، ص‏186.
224- جامع المدارك، ج‏4، ص‏4.
225- وسائل الشيعه، ج‏13، ص‏303.
226- وسائل الشيعه، ج‏13، ص‏303.
227- همان، ص‏304.
228- مستدرك الوسائل، ج 14، ص 62.
229- وسائل الشيعه، ج‏18، ص‏224.
230- جامع المقاصد، ج‏9، ص‏7.
231- مسالك الافهام، ج‏2، ص‏345، چاپ سنگى.
232- همان، ص‏345.
233- جامع المقاصد، ج‏9، ص‏11.
234- رياض المسائل، ج‏2، ص‏19، چاپ‏سنگى.
235- المناهل، كتاب الوقف.
236- الشذرات، ص‏3.
237- مسالك الافهام، ج‏2، ص‏345.
238- جامع المقاصد، ج‏9، ص‏11.
239- الشذرات، ص‏3.
240- المكاسب، ص‏166.
241- منية الطالب، ص 347، چاپ نجف.
242- حاشية المكاسب، ج‏1، ص‏260، چاپ‏سنگى.
243- منهاج الصالحين، ج‏2، ص‏239.
244- العروة الوثقى، ج‏2، ص‏185.
245- الشذرات، ص‏3.
246- كتاب البيع، ج‏3، ص‏130.
247- آن چه محدث بحرانى در حدائق آورده شبيه‏روايتى
است كه از كتاب وسائل الشيعه نقل‏كرديم.
248- الحدائق الناضرة، ج‏22، ص‏131.
249- وسائل الشيعه، ج‏13، ص‏312.
250- همان، ص‏298.
251- جامع المدارك، ج‏4، ص‏4.
252- العروة الوثقى، ج‏2، ص‏185.
253- المناهل، كتاب الوقف.
254- جامع المدارك، ج‏4، ص‏3.
255- جواهر الكلام، ج‏28، ص‏7.
256- الينابيع الفقهيه، ج‏12، ص
257- كشف الغطاء، ج‏4، ص‏225.
258- منهاج الصالحين، ج‏2، ص‏240.
259- المغنى، ج‏6، ص‏210.
260-برص: «البرص‏» لون مختلط حمرة و بياضااوغيرهما و
لايحصل الامن فساد المزاج و خلل في‏الطبيعة، يقال: برص
الجسم برصا، من باب ((تعب))، والذكر ابرص و الانثى برصاء، و
الجمع برص، كاحمر وحمراء و حمر، برص رنگى آميخته از
سرخى و سفيدى‏يا غير آن مى‏باشد و نتيجه فساد مزاج و خلل
طبيعى‏بدن است.
برص از باب ((تعب)) آمده. مذكر آن ((ابرص)) و
مؤنثش((برصاء)) و جمع آن ((برص)) بر وزن ((فعل))
مى‏باشد مثل‏احمر و حمراء حمر. مجمع البحرين، ج‏1،
ص‏141(مترجم).
261- والجذام، بضم الاول: داء معروف يظهرمعه‏يبس الاعضاء و
تناثر اللحم. و قد جذم، بالضم، فهومجذوم و الجذمى: جمع
الاجذم، مثل الحمقى جمع‏احمق. و الاجذم مقطوع اليد. و
جذمت اليد من باب((تعب)): قطعت. و جذم الرجل: صار
اجذم، و المراة‏جذماء... ، و جذام به ضم اول: درد و بيمارى است
كه باآن اعضاى بدن خشكيده مى‏شود و گوشت اعضا
قطعه‏قطعه مى‏شود و از بين مى‏رود. در زبان فارسى به
آن،مرض ((خوره)) گويند. و ((قد جذم)) يعنى او
مجذوم‏است و جذمى جمع اجذم است مثل حمقى كه
جمع‏احمق است و اجذم، همان مقطوع اليد است و
((جذمت‏اليد)) از باب ((تعب)) به معنى ((قطعت)) و مرد
جاذم شد،يعنى اجذم شد. و به زن، جذماء گويند. مجمع
البحرين،ج‏1، ص‏280.
صاحب جامع المقاصد در حاشيه جلد سيزدهم كتاب‏خويش
گويد: الجذام: علة صعبة يحمر معهاالعضوثم‏يسود ثم ينقطع و
يتناثر نعوذ باللّه و اكبر مايكون ذلك في الوجه و يتصور في كل
عضو، فمتى ماظهرت هذة العلة و ثبتت بحيث لايخفى على
احدفلاشك في ثبوت الخيار، جذام بيمارى سختى است كه‏با
آن عضو سرخ مى‏شود و بعد رو به سياهى مى‏رود وبعد عضو
خود به خود قطعه قطعه مى‏شود و از بين‏مى‏رود. بيشتر در
صورت نمايان مى‏شود و در هرعضوى از بدن قابل تصور است.
پس آن گاه كه اين‏مرض ظاهر شد و ثابت شد، به طورى كه بر
هيچ كسى‏مخفى نماند، شك و شبهه‏اى در ثبوت خيار به
وسيله‏اين بيمارى نيست. (مترجم)
262- جنون: فساد عقل و اختلال در آن است. سهوى‏كه سريع
الزوال است، جنون نيست و حالت كما وبيهوشى اعتبار ندارند.
نيز اغمايى كه يك بار غلبه دارد،جنون نيست. اختلال در عقل
به هر صورت كه اتفاق‏بيفتد، جنون است. وقتى جنون به
عنوان عيب مطرح‏شد اصل گويد: اقتضاى خيار مى‏كند از
جانبين و اخبارمستفيض بر آن دلالت دارد. (مترجم).
263- و القرن مثل فلس ايضا العفلة و هو لحم ينبت‏في الفرج
في مدخل الذكر كالغدة الغليظة و قد يكون‏عظما و يحكى انه
اختصم الى القاضي شريح في جارية‏بها ((قرن)) فقال: اقعدوها
فان اصاب الارض فهو عيب والا فلا، قرن به سكون ((راء)) مثل
فلس بر وزن فعل كه((العفلة)) هم نام نهاده‏اند، گوشتى است
كه در فرج زن درورودى آلت تناسلى روييده و مجراى رحم را
تنگ كرده‏كه مرد نمى‏تواند مقاربت نمايد. مثل غده‏اى
ضخيم‏است و گاهى گوشت نيست، بلكه استخوان است.
نقل‏شده در مورد جاريه‏اى كه مرض ((قرن)) داشت به
شريح‏قاضى شكايت برده شد، شريح گفت: جاريه را
بنشانيد،اگر به زمين رسيد، عيب است و در غير اين صورت
عيب‏نيست.
شيخ ابو عبداللّه قلعى در كتاب خود (على غريب‏المهذب)
گويد: ((القرن)) به فتح ((راء)) و به منزله عفله‏است كه
مصدر جاى اسم واقع شده و اين امرى جايزاست. المصباح
المنير، ج‏1و2، ص 500 و 501.
ابن اثير در نهايه گفته است: قرن به سكون ((راء)) چيزى‏است
كه در فرج زن مثل دندان كه مانع از وط‏ى و آميزش‏است و به
آن عفل گويند. النهايه، ج‏4، ص‏54، ماده((قرن)). كلام
صاحب الصحاح قريب به همين معناست.الصحاح، ج‏6،
ص‏2180، ماده ((قرن)). (مترجم).
264- عمي: عمى يعمى: ذهب بصره كله، كسى كه هردو
بينايى چشم خود را از دست بدهد. المنجد في اللغه،ماده
((عمى)) دارالمشرق، بيروت، ص 530.
265- عرج: عرج يعرج و يعرج عروجا و معرجا: اصابه‏شي‏ء في
رجله فمشى مشية غير متساوية فكان يميل‏جسده خطوة الى
اليمين و خطوة الى الشمال، فهو اعرج‏جمع عرج و عرجان،
((عرج)) مضارع آن يعرج و يعرج‏آمده و عرج عروجا و معرجا
يعنى چيزى به پايش‏اصابت كرد و لنگان شد، پس راه رفتنش
راست نيست،كج راه مى‏رود، بدنش را يك قدم به طرف راست
وقدمى ديگر به طرف چپ خم مى‏كند، گويند در اين‏صورت
او اعرج است و جمع آن عرج و عرجان آمده،مؤنث آن عرجاء
است. المنجد في اللغة، ص 494.(مترجم)
266- وسائل الشيعه، ج‏14، باب 1 از ابواب العيوب والتدليس،
حديث‏1. شيخ طوسى آن را به اسناد از محمدبن يعقوب روايت
كرده است. تهذيب، ج‏7، ص‏427 ونيز شيخ صدوق در من
لايحضره الفقيه، ج‏3، ص‏432،حديث 4495، به اسناد خويش از
صفوان بن يحيى نقل‏كرده است.
267-وسائل الشيعه، ج‏14، باب 1 از ابواب العيوب والتدليس،
حديث‏2.
268-همان، باب 3 از ابواب العيوب و التدليس،حديث‏3.
269- وسائل الشيعه، ج‏14، باب 1 از ابواب العيوب والتدليس،
حديث‏6. نيز در باب 2 از ابواب العيوب والتدليس، حديث‏5. نيز
كلينى در كافى از على بن ابراهيم‏از پدرش از ابن ابى عمير از
حماد آن را نقل كرده است.الكافى، ج‏5، ص‏406.
270- وسائل الشيعه، ج‏14، باب 1 از ابواب العيوب والتدليس،
حديث‏7.
271- همان، حديث 12.
272- همان، حديث‏13.
273- وسائل الشيعه، ج‏14، باب 12 از ابواب العيوب‏و التدليس،
ص 607، حديث‏1.
274- كافى، ج‏6، باب في المصاب بعقله بعد التزويج،ص 151،
حديث‏1.
275- من لايحضره الفقيه، ج‏3، باب الشقاق، ص‏522،حديث
4818.
276- وسائل الشيعه، ج‏14، باب 13 از ابواب العيوب‏و التدليس،
حديث‏1.
277- خصء به كسر اول و بامد تلفظ مى‏شود.خصى‏بر وزن
فعيل و معناى مفعولى مى‏دهد كسى كه دوبيضه‏اش بيرون
آورده شده است. خصيه مثل مدية جمع‏آن خصى مثل
((مدى)) آمده است. الصحاح، ج‏6،ص‏2327. (مترجم)
278- وسائل الشيعه، ج‏14، باب 13 از ابواب العيوب‏و التدليس،
حديث‏2.
279- همان، حديث‏3.
280- وسائل الشيعه، ج‏14، باب 14 از ابواب العيوب‏و التدليس،
حديث‏1.
281- العنن بالفتح اسم مصدر آن ((عن ه)) به ضم‏عين
آمده است. به مردى كه عيب ((عنن)) داشته باشد،((عنين))
مثل ((سكين)) گفته مى‏شود. القاموس المحيط،ج‏4، ص‏249
ماده ((عنن)) و ((عنن)) از ((عن))به معنى((اعرض))
گرفته شده و ((عنن)) به معنى ((اعراض)) آمده.تحرير
الاحكام، ج‏2، ص‏28.(مترجم)
282- وسائل الشيعه، ج‏14، باب 14 از ابواب العيوب‏و التدليس،
حديث‏2.
283- تهذيب الاحكام، ج‏7، ص‏430، حديث 1714.
284- استبصار، ج‏3، ص‏250، حديث‏896.
285- من لايحضره الفقيه، ج‏3، ص‏550، باب حكم‏العنين،
حديث 4894.
286- وسائل الشيعه، ج‏14، باب 14 از ابواب العيوب‏و التدليس،
حديث‏3.
287-بحار الانوار، ج‏66، ص‏492، ح‏34.
288-همان، ج‏76، ص‏361، ح‏30.
289-همان، ج‏104، ص‏33، ح‏2.
290-همان، ج‏6، ص‏103، ح‏2.
291-همان، ج‏16، ص‏295، ح‏46.
292-همان، ج‏104، ص‏38، ح‏34 و ص 40،ح‏46.
293-همان، ج‏80، ص‏182، ح‏31.
294-وسائل الشيعه، ج‏3، ص‏332،ح‏3798.
295-بحارالانوار، ج‏10، ص‏115، ح‏1 و ج‏103،ص‏287، ح‏19.
296- همان، ج‏41، ص‏49، ح‏1 و ج‏104، ص‏39،ح‏43.
297- همان، ج‏38، ص‏196، ح‏4.
298- وسائل الشيعه، ج‏15، ص‏141،ح‏20169.
299- ميراث فقهى ،ج‏1، غنا، موسيقى، ص 2205، ح‏56 و ص
2208، ح‏61.
300- همان، ص‏228، ح‏102.
301- همان، ص‏2230، ح‏107 و 114.
302- همان، ص‏2232، ح‏110 و111.
303- همان، ص‏2232، ح‏6 و ص‏2233،ح‏113.
304- همان، ص‏2238، ح‏119.
305- همان، ص‏2240، ح‏127.
306- وسائل الشيعه ، ج‏8، ص‏472،ح‏11196.
307- همان، ص‏473، ح‏11200.
308- همان، ص‏471، ح‏11194.
309- همان، ج‏8، ص‏466 و 467، ح‏11186.
310- العروة الوثقى، ج‏3، ص‏464 مساله 64.
311- وسائل الشيعه، ج‏3، ص‏526، ح‏4365.
312- همان، ص‏529، ح‏4371.
313- همان، ج‏3، ص‏527 و 528، ح‏4368.
314- وسائل الشيعه، ج‏3، ص‏467، ح‏4194.
315- مقاله ((بررسى حكم شرعى رؤيت هلال با
چشم‏مسلح))، عرضه شده به دومين سمينار تخصصى
رؤيت‏هلال، مهرماه 1383.
316- العروة الوثقى، ج‏3، ص‏464، مساله 64.
317- رؤيت هلال، ج‏2و4، ص‏1159، 1185، 1271آ1274، 1383
1384، 1432، 1453، 1462 و1478.
318- همان، ج‏2، ص‏1188، 1267 1268 و 1383 آ1384.
319- رؤيت هلال، ج‏2، ص‏1383 1384، 1478 وج‏4، بخش
سوم.
320- علامه طباطبايى ذيل آيه شريفه در تفسيرالميزان
مى‏گويد: ((ان الانسان لابد له من حيث الخلقة‏من ان يقدر
اعماله و افعاله... بالزمان، و لازم ذلك ان‏يتقطع الزمان الممتد
الذى ينطبق عليه امورهم قطعاصغارا و كبارا... و التقطيع
الظاهر الذي يستفيد منه‏العالم و الجاهل و البدوي و الحضرى
و يسهل حفظه‏على الجميع انما هو تقطيع الايام بالشهور
القمرية التي‏يدركه كل صحيح الادراك مستقيم الحواس من
الناس،دون الشهور الشمسية التي ماتنبه لشانها و لم ينل
دقيق‏حسابها الانسان الا بعد قرون و احقاب من بدء حياته
في‏الارض، و هو مع ذلك ليس في وسع جميع الناس‏دائما... ))
و نيز مرحوم آية اللّه سيد عبدالاعلى سبزوارى‏در تفسير مواهب
الرحمن مى‏نويسد: ((... لتقدير الزمان‏طرق مختلفة، ربما
يصعب بعضها على عامة الناس ولايمكن معرفته الا بعد بلوغ
الانسان منزلة من العلم، ولذلك كان الطريق الاسهل لجميع
الناس الذى يستفيدمنه العالم والجاهل والحضرى و البدوى
انما هوالتوقيت بالاهلة، و يكون الحساب بالشهور القمرية و
هوقديم جدا... )). مشروح سخن اين دو بزرگوار و
سايرمفسران را در جلد اول كتاب رؤيت هلال نقل
كرده‏ايم.بسيارى از علماى اهل سنت نيز به اين نكته
اشاره‏كرده‏اند.
321- رؤيت هلال، ج‏2، ص‏1189 و 1268.
322- لسان العرب، ج‏11، ص‏71 ((هل)) و فقه اهل‏البيت(ع)،
مقاله ((رؤية الهلال و معطيات العلم‏الحديث))، شماره 31،
ح‏81.
323- مقاله ((بررسى حكم شرعى رؤيت هلال با
چشم‏مسلح)).
324- رؤيت هلال، ج‏2، ص‏1036 1066 و 1375 آ1377.
325- همان، ج‏2، ص‏1064 1066 و 1440 آ1441.
326- همان، ج‏2، ص‏1188 1192، 1268 1269 و1478
1479.
327- رؤيت هلال، ج‏4، بخش سوم.
328- همان، ج‏2، ص‏1478.
329- همان، ج‏4، بخش سوم و تحرير الوسيله، ج‏2،ص‏607 و
608، مساله‏18.
330-من لايحضره الفقيه، ج‏1، ص‏241، وسائل‏الشيعة، ج‏3،
ص‏251 و صحيح مسلم، ج‏2، ص‏642.
331-يكى از نويسندگان اهل سنت نيز همين نظر رادارد. او
مى‏گويد: ((... جوامع الكلم و من هذه الاحاديث‏احاديث في
الاحكام تعد اصولا و قواعد جامعة...))(تاريخ الفقه اسلامى،
ص‏37)
332- در اين روايت، برخى جوامع الكلم را به قرآن وبسيارى
نيز به كلمات خود پيامبر(ص) حمل كرده‏اند. به‏نظر مى‏آيد كه
ديدگاه دوم، صحيح باشد. زيرا واژه جمع‏و جامع را كه بعدها
در بيان تحولات قرن دوم خواهدآمد برخى از امامان(ع) به
منظور توصيف كاركردقواعد به كار برده‏اند.
333-وانزلنا اليك الذكر لتبين للناس ما نزل‏اليهم(نحل: 44)
334- مستدرك الوسائل، ج‏13، ص‏443 و سنن ابن‏ماجه، ج‏2،
ص‏788.
335- نساء4: 128.
336- همان.
337-بقره‏2: 224.
338-تهذيب الاحكام، ج‏7، ص‏371 و مغنى ابن‏قدامه، ج‏4،
ص‏384.
339- بقره‏2: 177.
340- اسراء17: 34.
341- همان.
342- بحارالانوار، ج‏21، ص‏376.
343- بقره 2: 173.
344- حج‏22: 78.
345- پيامبر(ص) در عين حال كه قواعد خود را ازآيات قرآن
مى‏گرفت و به اين دليل، قواعد نبوى، شرح‏قرآن به حساب
مى‏آيد معمولا آن‏ها را مستقل از قرآن‏و بدون استناد به آن
بيان مى‏كرد. در توضيح اين موضوع‏بايد گفت: از آن جا كه
پيامبر(ص) بنيانگذار اصلى روش‏هايى است كه دين اسلام بر
آنها استوار شده است، رفتاراو بايد فراتر از تاثير بر اطرافيان و
روابط پيرامونى باشد.به عبارتى، پيامبر(ص) چون مى‏دانست
كه همه‏رفتارهايش در آينده مورد توجه قرار خواهد گرفت
ازاين روى، رفتارهاى حضرت كاملا دقيق بود. نشانه‏هاى‏اين
دقت عمل، بسيار روشن است. يكى از اين موارد درروش و
شيوه استناد به قرآن مى‏باشد. ايشان بر خلاف‏معصومين(ع)
كه اغلب به قرآن استناد و از قواعد قرآنى،بسيار استفاده
مى‏كردند، معمولا قواعد خود را مستقل‏از قرآن بيان مى‏فرمود.
اين حقيقت با بررسى مواردى كه پيامبر(ص) به ارايه‏احكام
كه تبيين قواعد، بخش عظيمى از آن به شمارمى‏رود
پرداخته، آشكار مى‏شود. در تحليل اين رفتاربايد به شرايط‏ى
اشاره كرد كه پيامبر(ص) در آن‏مى‏زيست. پيامبر(ص) علاوه
بر معرفى قرآن، وظيفه‏سنگين تاسيس سنت را نيز بر عهده
داشت. سنتى كه‏قرار بود به دنبال قرآن، هميشه در انديشه
اسلامى باقى‏بماند. در شرايط مذكور، براى تشكيل اين نهاد
فكرى،ارايه بخش‏هايى كه مانند قرآن نبودند، ولى نقش
فقهى‏داشتند از اهميت برخوردار بود. پيامبر(ص) با اين
كار،سنت را به عنوان يك منبع تشريع در ميان تازه‏مسلمانان،
معرفى و به نهادينه ساختن آن كمك‏مى‏كرد.
اين مطلب را هنگامى مى‏توان بهتر درك كرد كه به‏شرايط
صدر اسلام، نگاهى بيندازيم. توصيف‏هايى كه ازپيامبر(ص) در
دوران شكل‏گيرى اسلام به جاى مانده‏است نوعى همانندى را
ميان شخصيت فقهى‏پيامبر(ص) با قرآن نشان مى‏دهد. در
واقع، اعراب تازه‏مسلمان كه تحت تاثير جلوه‏هاى ربانى و
اعجازآميزقرآن قرار گرفته بودند، اولين ويژگى كه از
پيامبر(ص) به‏ياد مى‏آوردند، قرآن بود. اگر چه اين نشانگر
توان بالاى‏كتاب خداوند در جذب كفار به سمت اسلام
مى‏باشد،ولى به تنهايى و در دراز مدت نمى‏توانست نقش
ديگرپيامبر(ص) را كه همچون قرآن داراى اهميتى فوق
العاده‏است براى مردم ظاهر سازد. اين نقش، همان سنت‏سازى
و به تعبير ديگر منشا سنت بودن پيامبر(ص)آمحسوب
مى‏شود. به عبارتى، سنت در عين حال كه باروش‏هاى
مختلف، وظيفه تبيين قرآن را برعهده داشته‏است، ولى ميراث
بر جاى مانده از سنت نشان مى‏دهدكه اين نهاد فكرى اسلامى،
مانند يك مترجم ساده عمل‏نمى‏كند، بلكه مستقلا و بدون
قرار گرفتن در حاشيه‏قرآن، انديشه‏هايى را ارايه مى‏كند كه
گاهى فهميدن‏ارتباط آنها با قرآن به سادگى ميسر نيست.
بنابراين، پيامبر(ص) بايد نقش سنت ساز خود را نيز درميان
اعراب تازه مسلمان، باز گو مى‏كرد. براى رسيدن به‏اين هدف
مهم، آنچه اهميت داشت از بين بردن ذهنيتى‏بود كه
پيامبر(ص) را وابسته و غير مستقل از قرآن‏مى‏دانست. به
همين سبب، پيامبر(ص) بايد مستقل ازقرآن به ارايه گزاره‏ها
و قواعدى مى‏پرداخت كه به‏روشنى، گوياى يك دستور دينى
بود. اين امرمى‏توانست مردم آن زمان را آگاه سازد كه علاوه
بر قرآن،ميراث ديگرى نيز به نام ((سنت)) از پيامبر(ص) بر
جاى‏خواهد ماند.
اگر امروزه با ميراثى استوار و ترديد ناپذير به نام((سنت))
روبه رو هستيم، به لحاظ استوارى فعلى آن،نمى‏توانيم شرايط
شكل‏گيرى آن را نيز ترسيم كنيم. سنت‏استوار فعلى،
محصول تلاشى است كه پيامبر(ص) به‏اين منظور انجام داد.
قرآن نيز به استقلال سنت و نقش‏پر اهميت آن اشاره مى‏كند و
با قرار دادن اطاعت ازرسول(ص) در كنار اطاعت از خداوند،
نقش انكارناپذير سنت را به تازه مسلمانان، يادآورى‏مى‏كند.
346- اصول كافى، ج‏7، ص‏414.
347- وسائل الشيعه، ج‏18، ص‏443، سنن ابن ماجه،ج‏2،
ص‏778.
348- بجنوردى، القواعد الفقهية، ج‏4، ص‏21.
349- تحف العقول، ص‏56
350- مستدرك الوسائل، ج‏13، ص‏443، سنن ابن‏ماجه، ج‏2،
ص‏778.
351- وسائل الشيعه، ج‏26، ص‏14، موطا، ج‏2،ص‏745.
352- تحف العقول، ص‏56.
353- تهذيب الاحكام، ج 10، ص‏142.
354- مستدرك الوسائل، ج‏16، ص‏31.
355- وسائل الشيعه، ج‏18، ص‏336.
356- سنن ترمذى، ج‏3، ص‏566 و مسند احمدبن‏حنبل، ج‏5،
ص‏13.
357- عوالي اللئالي، ج‏3، ص‏252.
358- سنن ترمذى، ج‏3، ص‏565 و عوالي اللئالي، ج‏1،ص 310.
359- همان، ج 7، ص‏162.
360- تحف العقول، ص 33.
361- عوالي اللئالي، ج‏2، ص 115.
362- تهذيب الاحكام، ج‏7، ص‏371 و مغنى ابن‏قدامه، ج‏4،
ص‏384.
363- مستدرك الوسائل، ج‏13، ص‏443 و سنن ابن‏ماجه، ج‏2،
ص‏788.
364- نهايه ابن اثير، ج‏3، ص 356.
365- سنن دار قطنى، ج‏3، ص‏26 و عوالي اللئالي،ج‏1، ص‏222.
366- سنن دارقطنى، ج‏1، ص‏377.
367-تهذيب الاحكام، ج‏1، ص‏83 و صحيح بخارى،ج‏1، ص‏3.
368- مبسوط شيخ، ج‏1، ص‏125.
369- مسند احمد بن حنبل، ج‏4، ص‏199 و مستدرك‏الوسائل،
ج‏7، ص‏448.
370- وسائل الشيعه، ج‏26، ص‏14.
371- من لايحضره الفقيه، ج‏4، ص‏243.
372- تحف العقول، ص‏33.
373- عوالي اللئالي، ج‏1، ص‏310.
374- تهذيب الاحكام، ج‏9، ص‏45، من لايحضره‏الفقيه، ج‏3،
ص‏322، سنن دارمى، ج‏2، ص‏85.
375- تهذيب، ج‏1، ص‏83 و صحيح بخارى، ج‏1،ص‏3.
376- تهذيب الاحكام، ج 8، ص‏244.
377- مستدرك الوسائل، ج‏13، ص‏300.
378- سنن ترمذى، ج‏4، ص‏151 152 و بحار الانوار،ج‏2،
ص‏272.
379- صحيح مسلم، كتاب الاشربة، ج‏3، ح‏1586.
380- سنن ابى داود، كتاب السنة، باب في لزوم السنة،ج‏2،
ص‏506.
381- تحف العقول، ص‏276 و سنن دارمى، ج‏2،ص‏261.
382- مبسوط شيخ، ج‏8، ص‏163. در روايت ديگرى بااين لفظ
آمده است: هدية الامراء غلول، وسائل الشيعه،ج‏18، ص‏163.
383- خصال صدوق، ص‏94 و سنن ابى داود، ج‏4،ص‏141.
384- وسائل الشيعه، ج‏14، ص‏212 و كنز العمال، ج‏8، ح‏4003.
385-جامع الاصول، ج‏1، ص‏597 و مستدرك‏الوسائل، ج‏13،
ص‏302.
386- صحيح بخارى، ج‏2، ص‏823.
387- وسائل الشيعه، ج‏17، باب 1، ح‏5.
388- صحيح بخارى، ج‏1، ح‏43.
389- تحف العقول، ص‏420 و عوالي اللئالي، ج‏1،ص‏116.
390- مستدرك الوسائل، ج‏6، ص‏157.
391- وسائل، ج 29، ص‏271.
392- همان.
393- لن نؤمن لك حتى تفجر لنا من الارض ينبوئا،اسراء 17:
90.
394- صحيح بخارى، ج‏3، ص‏148.
395- وسائل الشيعه، ج‏26، ص‏14، چاپ آل البيت والمصنف،
ج‏7، ص‏384.
396- همان، ج‏18، ص‏33.
397- همان، ج‏28، ص‏44.
398- همان، ص‏43.
399- همان، ج‏21، ص‏169و174.
400- همان، ج‏19، ص 218.
401- همان.
402- تهذيب الاحكام، ج‏2، ص‏204.
403-نظرات گوناگونى پيرامون تعداد آيات الاحكام‏وجود
دارد كه در برخى از آنها، تعداد اين آيات به بيش‏از هزار آيه
گزارش شده است. ولى ديدگاه مشهور، به‏پانصد آيه اشاره
دارد.
404-Intellectual.
اين واژه فرانسوى اولين بار درسرزمين روسيه در دهه 1860 به كار رفت.
 و پس از آن‏در سراسر اروپا
گسترش پيدا كرد. امروزه اين واژه‏برانديشمندانى اطلاق
مى‏شود كه با تكيه بر خرد((Intellec)) نگاه نقادانه به
هنجارهاى جامعه دارند.آشورى، داريوش، دانشنامه سياسى،
انتشارات مرواريد،چاپ هشتم، تهران 1381، ص 178. پاشايى،
(ويراستار) فرهنگ انديشه نو، نشر مازيار، چاپ اول،تهران
1369، ص‏440.
گاهى نيز روشنفكر معادل واژه ((Enlightenmented ))
قرارمى‏گيرد كه در اين صورت از جهاتى
معناى‏محدودترى پيدا مى‏كند و به عصر روشنگرى
((Enlightenmen )) در قرن هفدهم و هيجدهم ميلادى‏ در
اروپا مربوط مى‏شود كه متفكرانى همچون ولتر،روسو و
منتسكيو در صدر آن قراردارند. بارزترين‏نشانه‏هاى آن‏ها تكيه
كردن بر علوم تجربى، اصالت دادن‏به عقل بشرى، ترويج
ليبراليسم و سكولاريسم، مخالفت‏با اقتدار كليسا و ارزش‏هاى
قرون وسط‏ى، تساوى‏حقوق و تسامح وتساهل بوده است. مبانى
فكرى اين‏گروه از انديشمندان، مدرنيته را به كمال رساند و
تمدن‏غرب را در قرون بعدى، هويت و جهت بخشيد.
(شايان‏مهر، عليرضا، دائرة المعارف تطبيقى علوم
اجتماعى،انتشارات كيهان، چاپ اول، تهران 1377، ج‏1،
ص‏301،رازدانى و روشنفكرى، ص‏273، ملكيان، سنت
وسكولاريزم، ص 299). به نظر نگارنده چنان كه خواهدآمد
تعريف روشنفكرى در شرق و يا حداقل در ايران،با هيچ يك از
اين دو اصطلاح فرنگى، مترادف نيست وواژه روشنفكرى در
فرهنگ عمومى اين كشور، معنا ومفهومى ديگر دارد.
405-Traditionalists.
406- براى آشنايى با انديشه‏هاى سيد حسين نصرپيرامون
تمدن غرب به آثار وى مراجعه شود. ازجمله:اسلام و تنگناهاى
انسان متجدد، ترجمه انشاء اللّهرحمتى، نشر سهروردى، چاپ
اول، تهران 1383.
407-براى آشنايى با سرگذشت و انديشه‏هاى سيداحمد
فرديد مراجعه شود به: هاشمى، محمد منصور.هويت انديشان و
ميراث فكرى احمد فرديد، انتشارات‏كوير، چاپ اول، تهران
1383.
408- آقايان: عبدالكريم سروش، محمد مجتهدشبسترى و
مصطفى ملكيان.
409- آيين شهريارى، ص 408 و نيز مراجعه شود به:قبض و
بسط تئوريك شريعت، ديباچه، ص 47 تا 62 وبسط تجربه
نبوى، ص‏372.
410- تنوع گسترده آراء فيلسوفان غربى در شناخت وتعريف
واقعيت ملموس مدرنيته مانند بسيارى ديگر ازواقعيت‏ها و
مفاهيم مطرح در جهان كنونى آن را به‏معمايى دشوار تبديل
نموده است، تا جايى كه تعيين‏دقيق مرزهاى مفهومى براى آن
را آرزويى دست‏نايافتنى مى‏نمايد. براى آشنايى بابرخى از اين
نظرات،مراجعه شود به: احمدى، بابك، معماى مدرنيته،
نشرمركز، چاپ سوم، تهران 1382.
411- چنان كه گذشت، متفكران غربى در تفسير وتحليل
مدرنيته، اختلاف نظر فراوانى دارند. روشنفكران‏داخل نيز،
بالطبع و بالتبع، به همين تشتت آراء گرفتارشده‏اند. سيد
جواد طباطبايى (از روشنفكران معاصر)درك و تفسير بعضى
از روشنفكران دينى را از جهان‏مدرن، به باد انتقاد گرفته و
آن را كاملا نادرست مى‏داند.او در يكى از آثار جديد خود، بعد از
انتقاد شديد ازعلى شريعتى به خاطر ارائه تفسيرى غير واقعى
و خيالى‏از پروتستانتيسم و سرزنش عبدالكريم سروش به
دليل‏تقليد از شريعتى (دراين خصوص) چنين مى‏نويسد:
((...آنچه در مقالات سروش، دركتاب ياد شده (سنت
وسكولاريسم)، در باره ((سكولاريسم)) آمده است، هيچ‏مطلب
جدى و مفهومى درستى وجود ندارد و هيچ‏خواننده‏اى كه
دست كم يك اثر تحقيقى دراين مباحث‏از نظر گذرانده باشد،
نمى‏تواند آن كلى بافى‏ها را جدى‏بگيرد)). (جدال قديم و
جديد، نشر نگاه معاصر، چاپ‏اول، تهران 1382، ص 35. )
412-Rationalism.