- پاورقى
1- مائده، آيه 1.
2- وسائل الشيعه، ج 21، ص 212 و 213، باب 2 از ابواب عيوب و
تدليس، ح 4، طبع مؤسسه آل البيت(ع).
3- همان، ص 214، ح 7.
4- همان، ص 211، ح 1.
5- بعدها تفسير ديگرى براى كلمه «ظاهره » خواهدآمد.
6- وسائل الشيعه، ج 21، ص 212، باب 2 از ابواب عيوب وتدليس،
ح 2.
7- همان، ص 235، باب 16 از ابواب عيوب و تدليس،ح 1.
8- همان، ح 2.
9- اگر بر شما غلبه يابند. توبه، آيه 8 و كهف، آيه 20.
10- وسائل الشيعه، ج 21، ص 209، باب 1 از ابواب عيوب و
تدليس، ح 6، و باب 2، ح 5.
11- من لايحضره الفقيه، ج 3، ص 273، ح 1299.
12- كافى، ج 5، ص 406، ح 6.
13- تهذيب، ج 7، ص 426، ح 1701.
14- استبصار، ج 3، ص 247، ح 886.
15- تهذيب، ج 7، ص 424، ح 1693 و استبصار، ج 3،ص 246،
ح 880.
16- معجم الرجال، ج 11، ص 276، رقم 7932.
17- وسائل الشيعه، ج 21، ص 207، باب 1 از ابواب عيوب و
تدليس، ح 2.
18- همان، ص 210، ح 11.
19- همان، ح 13.
20- ابن ابى عمير، صفوان بن يحيى، احمد بن محمد بن ابى
نصر بزنط ى.
21- همان، ص 207، ح 1.
22- كافى، ج 5، ح 410 و 411، ح 4.
23- من لايحضره الفقيه، ج 3، ص 357، ح 1704.
24- تهذيب، ج 7، ص 430، ح 1714.
25- استبصار، ج 3، ص 250، ح 896.
26- وسائل الشيعه، ج 21، ص 230، باب 14 از ابواب عيوب و
تدليس، ح 2.
27- همان، ص 216، باب 4، ح 2.
28- همان، ح 1.
29- همان، ص 225، باب 12، ح 1.
30- من لايحضره الفقيه، ج 3، ص 338، ح 1628.
31- همان، ح 1629.
32- مستدرك الوسائل، ج 15، ص 53، باب 11 از ابواب عيوب و
تدليس، ح 1.
33- وسائل الشيعه، ج 21، ص 229 باب 14 از ابواب عيوب و
تدليس، ح 1.
34- همان، ص 230، ح 3.
35- همان، ص 231، ح 5.
36- همان، ص 232، ح 13.
37- همان، ص 231 و 232، ح 8.
38- همان، ص 230، ح 2.
39- همان، ح 4.
40- همان، ص 233، باب 15، ح 1.
41- همان، ص 232، باب 14، ح 12.
42- همان، ص 231، ح 5.
43- همان، ح 7.
44- همان، ص 232، ح 9.
45- همان، ص 231، ح 6.
46- همان، ص 227، باب 13، ح 1.
47- همان، ح 2.
48- همان، ح 3.
49- همان، ص 228، ح 5.
50- در بعضى نسخه ها به جاى كلمه «خصى » كلمه
«خنثى »آمده است.
51- همان، ص 229، ح 7.
52- به نقل از جواهر الكلام، ج 30، ص 323.
53- وسائل الشيعه، ج 18، ص 97 و 98، باب 1 از احكام عيوب،
ح 1.
54- همان، ج 21، ص 229، باب 14 از ابواب عيوب وتدليس، ح 1.
55- همان، ص 231، ح 6.
56- همان، ص 210، باب 1، ح 10.
57- همان، ص 213، باب 1، ح 5.
58- همان، ص 210، باب 1، ح 13.
59- همان، ص 213، باب 2، ح 6.
60-همان، ص 216، باب 4، ح 2.
61- همان، ص 209، باب 1، ح 7 و من لايحضره الفقيه،
ج 3،ص 273، ح 1298.
62- وسائل الشيعه، ج 21، ص 210، باب 1 از ابواب عيوب و
تدليس، ح 12.
63- همان، ص 211، ح 14.
64- همان، ص 211، باب 2، ح 1.
65- همان، ص 214 و 215، باب 3، ح 1.
66- همان، ص 215، ح 3.
67- همان، ص 207، باب 1، ح 1.
68- همان، ص 216، باب 4، ح 1.
69- همان، ص 208، باب 1، ح 3 و4.
70- همان، ص 214، باب 2، ح 8.
71- همان، ص 217 219 و 236 238، باب 6 و17 ازابواب
عيوب و تدليس.
72- وسائل الشيعه، ج 21، ص 217 و 218، باب 6 از ابواب عيوب و
تدليس، ح 1.
73- همان، ص 219، ح 4.
74- كافى، ج 5، ص 355، ح 4.
75- محمد جواد مغنيه، الفقه على المذاهب الخمسة، ص 110.
76- ر. ك: دكتر عبدالحميد بن مبارك، رسالة مختصرة
في السدل، ص 5.
77- محمد حسن نجفى، جواهر الكلام، ج 11، ص 15 و16.
78- بيهقى، السنن، ج 2، ص 72، 73، 101، 102، ابوداوود،
السنن، ج 1، ص 194 باب «افتتاح الصلاة »، ح 730 آ736، ترمذى،
السنن، ج 2، ص 98، باب «صفة الصلاة »، مسنداحمد، ج 5،
ص 424، و ابن خزيمه درصحيحش باب «الاعتدال في الركوع »،
شماره 587.
79- از جمله، ابو هريره، ابو اسيد ساعدى، ابو قتاده حارث بن
ربعى و محمد بن مسلمه.
80-دكتر عبدالحميد بن مبارك، رسالة مختصر في السدل،ص
11.
81- بداية المجتهد، ج 1، ص 99.
82- رساله مختصرة في السدل، ص 6 و 7.
83- حر عاملى، وسائل الشيعه، ج 5، ص 460 459، باب اول از
ابواب افعال نماز، ح 1 ، همچنين ر. ك: باب 17، ح 1 و2.
84- بلوغ المرام، ص 92، شماره 2/250 و پاورقى آن،چاپ
رياض، همچنين سبل السلام، ج 1، ص 159.
85- بلوغ المرام، ص 99، شماره 8/257.
86- دعائم الاسلام، ج 1، ص 161، شماره 472، چاپ قاهره.
87- المعجم الكبير، ج 20، ص 74.
88- وسائل الشيعه، ج 7، ص 266، باب 15 از ابواب قواطع
الصلاة، ح 1، 2 و 3.
89- همان.
90- همان.
91- وسائل الشيعه، ج 7، ص 267، باب 15از ابواب قواطع الصلاة،
ح 7.
92- فقه الشيعة الامامية و مواضع الخلاف بينه و بين
المذاهب الاربعة، ص 183.
93- براى لزوم قبض، ادله ديگرى هم وجود دارد كه صحيح
نيست، چنان كه اين مطلب از كلام امام نووى درشرحش بر
صحيح مسلم، ج 4، صفحه 358 فهميده مى شودو به زودى به
طور كامل در باره آن سخن خواهيم گفت.
94- ابن حجر، فتح البارى في شرح صحيح البخارى،
ج 2،ص 224، باب وضع اليمنى على اليسرى، صحيح مسلم،
ج 2،ص 13، باب «وضع يده اليمنى على اليسرى ». بيهقى هم آن
رادر السنن الكبرى، ج 2، ص 28، ح 3، باب «وضع اليمنى
على اليسرى في الصلاة » نقل كرده است.
95- مقصود از اسماعيل، اسماعيل بن ابى اويس، استادبخارى
است، چنان كه حميدى به آن اعتقاد دارد. ر. ك: فتح البارى،
ج 5، ص 325.
96- الموطا، ص 135، كتاب الصلاة، ح 226.
97- همان.
98- فتح البارى، ج 4، ص 126.
99- مسلم، الصحيح، ج 1، ص 13، كتاب الصلاة، باب 5 ازابواب
«وضع يده اليمنى على اليسرى ». در سند اين حديث،همام قرار
دارد كه اگر مقصود از همام، همان همام بن يحيى باشد، ابن
عمار در مورد او گفته است: يحيى القطان به همام اهميت
نمى داده و عمر بن شيبه گفته است: عفان براى ما نقل كرد
كه يحيى بن سعيد در بسيارى از احاديث همام به اواعتراض
مى كرد، و ابو حاتم گفته است: همام در محفوظاتش ثقه بوده
است (ر. ك: هدى السارى، ج 1، ص 449).
در سند اين حديث، محمد بن جحاده نيز قراردارد، نووى
درشرحش بر صحيح مسلم اشاره كرده و گفته است: در
سنداين روايت، محمد بن جحاده قرار دارد، سپس سكوت
كرده است.
100- سنن ترمذى، ج 2، ص 217، ح 378.
101- سنن نسايى، ج 2، ص 97، باب «وضع اليمين على الشمال
في الصلاة ».
102- سنن بيهقى، ج 1، ص 28، باب «وضع اليد اليمنى على
اليسرى في الصلاة ».
103- تهذيب التهذيب، ج 5، ص 174، شماره 298.
104- سنن نسايى، ج 2، ص 95، باب «موضع اليمين من الشمال
في الصلاة ».
105- سنن بيهقى، ج 2، ص 28، باب «وضع اليد اليمنى على
اليسرى في الصلاة ».
106- تهذيب التهذيب، ج 5، ص 211، شماره 364.
107- سنن نسايى، ج 2، ص 97، باب «في الامام اذا راى الرجل قد
وضع شماله على يمينه ».
108- تهذيب التهذيب، ج 2، ص 201، شماره 372.
109- سنن ترمذى، ج 2، ص 32، شماره 252.
110- سنن بيهقى، ج 2، ص 29.
111- ميزان الاعتدال، ج 3، ص 384، شماره 6863.
112- تهذيب التهذيب، ج 8، ص 350، شماره 633.
113- ميزان الاعتدال، ج 2، ص 233، شماره 3548.
114- تهذيب التهذيب، ج 8، ص 350، شماره 633.
115- سنن بيهقى، ج 2، ص 29.
116- التاريخ الكبير، ج 11، ص 34، قسمت پاورقى.
117- سنن بيهقى، ج 2، ص 29.
118- التاريخ الكبير، ج 6، ص 486، شماره 3061.
119- سنن بيهقى، ج 2، ص 92.
120- سنن بيهقى، ج 2، ص 29.
121- سنن ترمذى، ج 2، ص 32، حديث 252.
122- الاصابه، ج 3، ص 186، شماره 6912.
123- سنن بيهقى، ج 2، ص 29.
124- ميزان الاعتدال، ج 2، ص 648، شماره 5183.
125- سنن ابى داوود، ج 1، ص 201، باب «وضع اليداليمنى على
اليسرى في الصلاة »، شماره 757 و759.
126- همان.
217- سنن ابى داوود، ج 1، ص 200 و 201، شماره 754و 758.
218- همان.
129- شرايع الاسلام، ج 4، ص 75.
130- بقره، آيه 282.
131- طلاق، آيه 2.
132- بقره، آيه 282.
133- طلاق، آيه 2.
134- بقره، آيه 283.
135- همان، 140.
136- وسائل الشيعه، ج 17، باب 1 از ابواب آداب قاضى.«واعلم
ان المسلمين عدول بعضهم على بعض الا مجلود في حد
لم يتب منه او معروف بشهادة الزور او ضنين ».
137- كافى، ج 7، ص 414، ح اول: «انما اقضي بينكم بالبينات و
الايمان و بعضكم الحن بحجته من بعضا».
138- شرائع الاسلام، ج 4، ص 77.
139- همان، ص 78.
140- مسالك، ج 13، ص 418.
141- جواهر الكلام، ج 40، ص 130.
142- وسائل الشيعه، ج 1، باب 3 از ابواب آداب القاضى،ح 2.
143- نهج البلاغه، صبحى صالح، نامه 45، ص 416.
144- آداب القاضى، ماوردى، ص 55.
145- شرايع، ج 4، ص 81.
146- مسالك الافهام، ج 3، ص 435.
147- جواهر الكلام، ج 40، ص 130.
148- وسائل الشيعه، ج 18، باب 35 از ابواب كيفية الحكم،ح 1.
149- همان، ج 18، باب 20 از ابواب مقدمات حدود،حديث 1.
150- همان، حديث 2.
151- مستدرك الوسايل، ج 18، باب 11 از ابواب آداب قاضى، ح 1.
152- وسائل الشعيه، ج 18، باب از ابواب آداب القاضى،ح 1.
153- وسائل، ج 18، باب 13 از ابواب آداب القاضى،ح 1.
154- همان، ح 2.
155- تهذيب الاحكام، ج 6، ص 227.
156- وسائل الشيعه، ج 18، باب از ابواب آداب القاضى،ح 1.
157- ظاهر سخن علامه در تحرير و شيخ در مبسوط،وجوب
است، بر خلاف عبارت شهيد در دروس، به ويژه درمورد سخن
گفتن. در جواهر دليلى بر وجوب مساوات يافت نمى شود. قدر يقين، بسنده كردن به حالتى است كه يكى برديگرى زياده و رجحانى نداشته باشد، به گونه اى كه ميل وطرفدارى قاضى از وى فهميده نشود. صاحب جواهر در پايان بحث مى گويد: از اين رو از عبارت ديلمى و علامه در«المختلف » و ديگران، استحباب بر مى آيد، كه قول اقوى است. ر. ك: جواهر، ج 40، ص 142.
158- در شرائع الاسلام مى گويد: علت آن است كه اين
كارباب منازعه را مى گشايد، درحالى كه قاضى براى بستن
باب منازعه منصوب شده است.
159- جواهر، ج 40، ص 144.
160- وسائل الشيعه، ج 18، باب 1 از ابواب آداب القاضى،ح 1.
161- همان، باب 6 از ابواب كيفية الحكم، ح 1.
162- نهج البلاغه، نامه 47.
163- حجرات، آيه 9.
164- همان، آيه 10.
165- هود، آيه 88.
166- تحف العقول، ص 135، وسائل الشيعه، ج 27، باب 12 از
ابواب صفات القاضى، ح 18.
167- چنان كه آيات مى گويد: «ان اكرمكم عنداللّه
اتقيكم »(حجرات، آيه 13) «هل يستوى الذين يعلمون و
الذين لايعلمون » (زمر، آيه 9) و «فضل اللّه المجاهدين باموالهم
وانفسهم على القاعدين درجة » (نساء، آيه 95).
168- وسائل الشيعه، ج 18، ص 158، باب 4 از ابواب آداب
القاضى، ح 2.
169- همان، ج 18، ص 114، باب 12 از ابواب آداب القاضى، ح 9.
170- بحارالانوار، ج 14، ص 11، ح 20.
171- جواهر الكلام، ج 40، ص 123.
172- بحارالانوار، ج 70، ص 295.
173- مراد از شريعت در اين بحث، احكامى است كه خداوند
براى بندگان مقرر فرموده، يا اذن تشريع آن را به ديگران داده
است.
174- بقره، آيات 129، 151 و 213، آل عمران: 164،اعراف:
157، انفال: 24، حديد: 9 و 25، جمعه: 2.
175- بقره: 183، مائده: 97، توبه: 103، عنكبوت:45.
176- نهج البلاغه(فيض الاسلام)، خطبه اول، ص 33 و
34،خطبه 189، ص 640، محمد محمدى رى شهرى،
ميزان الحكمة، ج 4، ص 1429و1430، احاديث 9263 آ9268.
177- ابوالقاسم عليدوست، فقه و عقل، ص 117آ119.
178- محمد بن حسين ارموى، الحاصل من المحصول،ج 2،
ص 257، فخر رازى، تفسير كبير، ج 22، ص 155، رسالة التقريب،
شماره اول، رمضان 1413، ص 179، قبسات(فصل نامه)، شماره
13، پاييز 1379، ص 6، احمد بن منيراسكندرى، الانتصاف(چاپ
شده در ذيل الكشاف، ج 3،ص 110)، على بن حزم ظاهرى،
الاحكام في اصول الاحكام،ج 2، ص 422و423.
179- مثلا رمضان البوط ى معتقد است اشاعره منكرهدفدار
بودن افعال خداوند و از جمله تشريع نيستند. آنچه اين گروه نمى پذيرند اين است كه فعل خداوند چنان درحصار علت و غرض قرار گيرد، كه به هيچ وجه قابل تغييرنباشد، وگرنه اشاعره نيز ملاك و مناط در تشريع الهى را قبول دارند. وى سعى كرده بر اساس اين گفته، تناقضى را كه متوجه انديشه اشاعره است، برطرف نمايد. تناقض اين است كه اشاعره در انديشه كلامى خويش هر گونه غرض و علت رااز فعل خداوند سلب مى نمايند، درحالى كه در اصول فقه به قياس كه جز بر اساس غرض مدارى و علت پذيرى شريعت سامان
نمى گيرد گرايش دارند، (محمد سعيد رمضان البوط ى، ضوابط المصلحة فى الشريعة الاسلامية، ص 83 آ90). البته مراجعه به متون اصلى اشاعره از قبيل آنچه درپاورقى قبل ذكر گرديد، چنين تلاشى را از بوط ى، بى فايده مى سازد. تناقض مذكور مشكلى است كه در انديشه اين گروه وجود دارد، بجز افرادى از اين فرقه مانند ابن حزم كه قياس را در فكر اصولى خويش نپذيرفته اند.
180-اعم از ارسال رسل، انزال كتب و جعل قانون.
181- مانند آيه 56 از سوره ذاريات: وما خلقت الجن والانس الا
ليعبدون.
182- در اين زمينه احاديث فراوانى داريم و اين حديث قدسى
بسيار معروف است، به گونه اى كه محدثى چون مجلسى به طور ارسال مسلم به خداوند نسبت مى دهد:كنت كنزا مخفيا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق لكي اعرف.(بحار الانوار، ج 87، ص 199 و ج 5،ص 309318).
183- قضاوت عقل به اين صورت است: موجودات وقتى به
هدف و تكامل نهايى مى رسند كه تمام ظرفيت ها وقابليت هايشان به فعليت برسد، و قابليت هاى موجودات داراى شعور و اراده، به فعليت نمى رسد، مگر با رسيدن و قرب به موجودى كه كمال محض و از هر نقصى پيراسته است. اين  قرب با معرفت و پرستش اين موجود كه اللّهخوانده مى شود،ميسر مى گردد.
184- بقره، آيه 213.
185- حديد، آيه 25.
186- براى نمونه آيات 129 بقره، 157 اعراف، 24 انفال و9
حديد.
187- نهج البلاغه، خطبه اول، ص 33و42، خطبه 189،ص 640.
188- واژه شريعت گامى مرادف دين استعمال مى شود
وگاهى بر بخشى از دين، يعنى احكام عملى اطلاق مى گردد.
189- قرآن كريم، ضمن برشمردن اوصاف پيامبراكرم(ص) و
كارهايى كه انجام مى دهد، در آيه 157 سوره اعراف مى فرمايد:
ويحل لهم الطيبات و يحرم عليهم الخبائث ويضع عنهم اصرهم والاغلال التى كانت عليهم، چيزهاى پاكيزه را بر آنها حلال و ناپاكى ها را حرام مى كند وبارهاى سنگين و زنجيرها را از دوش و گردنشان برمى دارد.
190- بقره، آيات 129، 151 و 213.
191- حديد، آيه 9.
192- اعراف، آيه 157.
193- نهج البلاغه(فيض الاسلام)، خطبه اول،ص 33.
194- انفال، آيه 24.
195- مائده، آيه 6.
196- حديد، آيه 25.
197- عبد الواحد بن محمد ال آمدي، غررالحكم، ج 1،ص 698.
198- فرض اللّه الايمان تطهيرا من الشرك و الصلاة تنزيهامن
الكبر، و الزكاة زيادة فى الرزق، و الصيام تثبيتاللاخلاص، و الحج تصلية للدين، و العدل مسكا للقلوب، والطاعة نظاما للملة، و الامامة لما من الفرقة، و الجهادعزاللاسلام، و الصبرمعونة على الاستيجاب، و الامر بالمعروف مصلحة للعامة، و بر الوالدين وقاية عن السخط، و صلة الارحام منماة للعدد، و القصاص حقنا للدماء، و الوفاء بالنذرتعرضاللمغفرة، و توفية المكائيل و الموازين تغييراللبخسة، و اجتناب قذف المحصنات حجبا عن اللعنة، واجتناب السرقة ايجابا للعفة، و مجانبة اكل اموال اليتامى اجارة من الظلم، و العدل في الاحكام ايناسا للرعية و حرم اللّهعزوجل الشرك اخلاصا للربوبية(. اين خطبه در متون متعددعالمان شيعه و اهل سنت با اسناد معتبر نقل گرديده است.ابوجعفر محمد جرير الطبرى، دلائل الامامة، ص 32و33، ابوالفضل احمد بن ابوطاهر، بلاغات النساء، ص 16،ابوالحسين على بن عيسى الاربلى، كشف الغمة فى معرفة الائمة(ع)، ج 2، ص 109و110، ابوجعفر محمد بن على بن بابويه، علل الشرائع، ج 1، ص 236، احمد بن على بن ابى طالب، الاحتجاج، ج 1، ص 99، و...، نظير اين مضمون از امام على(ع) نيز نقل گرديده است، نهج البلاغه، فيض الاسلام،حكمت 244، ص 1197).
199- محمد باقر المجلسى، بحار الانوار، ج 6، ص 58 و85.
200- ضروريات مصالح لازم و حتمى بوده و در تفسير
آن گفته شده است: ما لابد منها فى قيام مصالح الدين و الدنيا. ابواسحاق الشاطبى، الموافقات في اصول الشريعة، ج 2،ص 7. 201- حاجيات امورى مى باشد كه براى توسعه و رفع ضيق و
حرج به آنها احتياج است، لكن به رتبه ضروريات نمى رسد.
همان، ص 9.
202- در تعريف تحسينيات گفته شده: الاخذ بما يليق
من محاسن العادات و تجنب احوال المدنسات التي تانفها العقول الراجحات(همان)، بنابراين تعريف، آنچه از محاسن عادات و مكمل حاجيات و ضروريات كه عقل آن را مى پذيرد وشرط كمال بنده مى شمارد، از گروه تحسينيات خواهدبود.
203- محمد بن محمد الغزالى الطوسى، المستصفى من علم
الاصول، ج 1، ص 416و417.
204- يوسف حامد العالم، المقاصد العامة للشريعة الاسلامية،
ص 247 566.
205- شك يعنى نبود حجت بر حكم واقعى الهى،
هرچندمجتهد بر يك طرف گمان داشته باشد، بنابراين مراد از«شك » اصطلاح منطقى آن، يعنى حالت ترديد برابرنيست.
206- بقره، آيه 42و43.
207- نساء ، آيه 176.
208- اسماعيل كوكسال، تغير الاحكام في الشريعة الاسلامية،
ص 122 و 126، همچنين ابوالقاسم عليدوست،پيشين،
ص 19و20.
209- بقره، آيه 21.
210- بقره، آيه 278.
211- البته غير از اين پنج انديشه، برخى تفصيلات ديگرى نيز
مطرح است. مثلا در عباداتى كه احكام آن تعبدى و مبادى و مناطات آن نامعلوم است، برخى معتقد به انديشه اول و درغير عباداتى كه تابع مصالح و مفاسد بوده و قابل درك است،به انديشه هاى ديگر معتقد هستند. با بررسى پنج انديشه موردبحث در متن، نقاط ضعف و قوت اين انديشه نيز روشن مى گردد و نيازمند بحث مستقلى نيست.
212- محمد بن حسن الطوسى، تهذيب الاحكام، ج 7،ص 256.
213- الميرزا حسين النورى، مستدرك الوسائل و
مستنبط المسائل، ج 13، ص 302(كتاب التجارة، ابواب الخيار، باب 7،حديث 3)، احمد بن الحسين البيهقى، السنن الكبرى، ج 5،ص 321، محمد بن يزيد القزوينى، سنن ابن ماجه، ج 2،ص 754.
214- الشيخ مرتضى الانصارى، المكاسب، ص 104، وجه ديگرى
كه پايه علمى و فقهى ندارد نيز سليم رستم باز درشرح المجلة، ص 318، در توضيح ماده 596 از برخى فقيهان براى توجيه نظر ابوحنيفه نقل مى نمايد.
215- انه يجب على المحبوس الصلاة على الكيفية التي
كان عليها اول الدخول الى المكان المحبوس فيه ان قائما فقائم، وان جالسا فجالس، بل لايجوز له الانتقال الى حالة اخرى فى غير الصلاة ايضا لما فيه من الحركة التي هى تصرف في مال الغير بغير اذنه، الشيخ محمد حسن النجفى، جواهر الكلام،ج 8، ص 300.
216- ان النهى في هذه الاخبار لا يدل على الفساد فلا
مستندله سوى ظاهر خبر تحف العقول الوارد فى بيان المكاسب الصحيحة و الفاسدة، الشيخ مرتضى الانصارى، المكاسب المحرمة، ص 20.
217- ان النهى عن حمل السلاح الى المشركين... نظيرالنهى
عن البيع عند النداء حكم تكليفى... حتى لو قيل بان التقوية تحصل بتسليم المبيع الى المشركين او سائر اهل الباطل، فان غاية ذلك ان لايكون البيع المزبور من الاول مشمولا لادلة الامضاء ولكن تشمله بعد حصول التسليم خارجا،الشيخ جواد التبريزى، ارشاد الطالب، ج 1،ص 106.
218- الژشيخ مرتضى الانصارى، پيشين، ص 240 وحواشى آن.
219- الشيخ مرتضى الانصارى، همان.
220- الشيخ محمد حسين الاصفهانى، حاشية المكاسب،ج 2،
ص 65.
221- مثلا شيخ انصارى(قدس) در تثبيت جواز
توريه مى فرمايد: اللهم الا ان يدعى ان مفسدة الكذب و هى الاغراء موجودة فيها و هو ممنوع، لان الكذب محرم لا لمجردالاغراء(شايد گفته شود فساد كذب كه به اشتباه انداختن ديگران است در توريه نيز وجود دارد، لكن اين سخن درست نيست، چون ملاك حرت كذب، تنها اغراى به جهل نمى باشد)، المكاسب، ص 50، بايد به شيخ انصارى(قدس)گفت: با توجه به مقاصد كلان شريعت كه در راس آنهاصداقت، پاكى و امنيت در گفتارها و تاسيس نظامى صالح براساس اعتماد متقابل است، چگونه مى توان توريه را به گونه اى كه ايشان در كتاب مكاسب ترسيم نموده، تجويزكرد؟ البته ما به اقتضاى برخى ادله منكر جواز توريه نيستيم امابا توجه به مقاصد شريعت بايد توريه جايز را تفسير كرد.توريه تدبيرى است نشات گرفته از روح دينى، نه مكرى مزورانه و ناشى از خودخواهى.
نمونه ديگر، حركت فقهى ايشان در به فروش سلاح به دشمنان دين است(به بيانى كه در متن گذشت) وى با اينكه به صراحت مى پذيرد تحفظ اعداء الدين عن باس المسلمين خلاف مقصود الشارع (المكاسب، ص 20)، حاضر نيست باصراحت و قاطعانه به بطلان معامله سلاح با دشمنان دين، فتوادهد و در واقع از كنار اين مقصد كلان بدون عنايت و باسرعت مى گذرد.
شايد سخن محقق نايينى دراين باره گوياتر و در عين
حال تعجب برانگيزتر باشد! ايشان درك ملاك حكم شرعى توسط عقل را موجب تقييد و تضييق حكم شرعى كه به حسب فرض از دليلى در ظاهر عام به دست آمده است نمى داند!وى مى فرمايد: لا يكون حكم العقل و لو كان ضروريا آموجبالتقييد موضوع الحكم و تضييقه، لما عرفت من عدم صلاح الملاك لكونه قيدا للموضوع، اجود التقريرات، ج 1،ص 476.
روشن نيست ايشان براساس چه معيارى ملاك را كه مقاصدشريعت هم جزيى از آن است آن هم در فرضى كه عقل به طور قطع آن را درك كرده است، براى تغيير در ظاهر ابتدايى دليل، صالح نمى داند. در حالى كه محل بحث و مفروض كلام و مرادش از ملاك علت تامه حكم است، نه حكمت ومقتضى.
222- الشيخ محمد حسن النجفى، جواهر الكلام، ج 15،ص 17،
الشيخ مرتضى البروجردى(مقرر)، مستند العروة الوثقى، كتاب
الزكاة، ج 1، ص 14.
223- توبه، آيه 103.
224- ... الطفل لا ذنب له فتكون الصدقة تطهيرا له منه،محمد
بن ادريس الحلى، السرائر، ج 1، ص 430.
225- الشيخ محمد حسن النجفى، پيشين.
226- محمد بن ادريس الحلى، پيشين، ج 2،ص 212.
227- محمد(ص)، آيه 36.
228- محمد بن ادريس، همان، ج 1، ص 406.
229- الشيخ محمد حسن النجفى، پيشين، ص 84 آ86.
230- .همان، ص 490.
231- ثم انه على تقدير عدم وجوب العصر يلزم طهارة كل ما
يصل اليه الماء القليل مثل القرطاس... لانه يلزم الحرج والضرر المنفي عقلا و شرعا و مناف للشريعة السمحة و يلزم تضييع المال...، مجمع الفائدة و البرهان، ج 1،ص 338.
232- قراردادن اين گروه از اهل سنت در اين جمع بامقدارى
تسامح و با توسيع در اين انديشه است. به تعبيرى،اين انديشه مشكك بوده و داراى مراتب است، هرچند وجه مشترك ميان همه در اين جمع گرايش جدى به مقاصدمى باشد. وگرنه پر واضح است كه فقاهت فقيهانى منضبط چون ابن ادريس و محقق اردبيلى را نبايد همسان با فقاهت كسانى قرارداد كه در اجتهاد خويش به منابعى موهوم اعتماد دارند.در هر صورت چنان كه در متن بيان گرديد ما مجددا به فقاهت اين دو فقيه اشاره خواهيم داشت.
233- اين گروه هرچند گاهى به طور غير مستقيم از
امامان معصوم(ع) بهره ناكافى مى برده اند، لكن به دليل عدم اعتقاد به عصمت و امامت ايشان و برخى مسائل ديگر، از بهره مندى كافى و بايسته محروم گشتند!
234- فاصله گرفتن از امامان معصوم(ع)، درگير شدن
بامسائل اجرايى و حوادث بى شمار، ضعف بحث از اصول عمليه
در اصول فقه و مراجعه به آن در استنباط.
235- قطب مصطفى سانو، معجم مصطلحات اصول الفقه،ص 70و71.
يادآورى نكاتى پيرامون نمودار بالا ضرورى است: 1. اين نمودار به لحاظ نظريه غالب و مشهور در ميان اين مذاهب است، نه اينكه آنچه نسبت داده شده، مورد اتفاق همگان باشد، 2. در تفسير و تضييق و توسيع اين منابع، اختلاف وجود دارد، مثلا احاديث منقول از پيامبر(ص) از منابع موردقبول همه مذاهب فقهى در اسلام است، لكن برخى تنهاروايت صحيح و معتبر را مى پذيرند در حالى كه حنابله حديث ضعيف را نيز قبول دارند.
3. اين نمودار دليل بر تاييدكامل آن از سوى نگارنده نيست. به نظر مى رسد برخى ازآنچه به عنوان منابع و مدارك استنباط ذكر گرديده و به برخى مذاهب فقهى نسبت داده شده، در واقع منبع و سند استنباط نبوده و كاربرد استقلالى ندارد، بلكه در تفسير ساير مدارك واسناد(كاربرد ابزارى ) به كار مى آيد. ابوالقاسم عليدوست،پيشين، ص 65و161.
236- مصطفى ملكيان، راهى به رهايى،ص 100و101.
237- سليمان عبد القوى نجم الدين الطوفى،(متوفاى
716قمرى)، گفته شده كه وى حنبلى است.
238- حسين محمد الملاح، الفتوى، جزء ؟، ص 489،مجيد
حميد العنبكى، اثر المصلحة فى التشريعات، كتاب اول، ص 94.
239- مجيد حميد العنبكى، پيشين، ص 97.
240- ادله اى كه به طوفى در اثبات مدعاى خويش نسبت داده
شده، بر اين مطلب دلالت دارد: الف. رعايت مصلحت مورد اتفاق بوده، ولى پذيرش اجماع، اختلافى است. و پرواضح است كه استناد به مقبول همگان بر استناد به مورداختلاف تقدم دارد، ب. نصوص شرعيه، مختلف و متعارض است، اما رعايت مصلحت امرى حقيقى مى باشد كه ريشه درتكوين دارد، و تمسك به آن باعث اتفاقى مى گردد كه شرعامطلوب است، ج.
در سنت نبوى هنگام تعارض نص بارعايت مصلحت، مصلحت
مقدم مى شد.(همان،ص 95و96) روشن است كه چنانچه طوفى احكام معاملات را خارج ازگستره شريعت مى دانست و شارع مقدس را از دخالت درآن حوزه بركنار و فقط بيانگر مقاصد كلان مى ديد، بهتر بوداجتهاد خود را در معاملات بر پايه تمسك به مقاصد محض قرار مى داد و به هيچ نصى از نصوص شرعى در
معاملات تمسك نمى كرد و دليل كار خود را خروج معاملات از حوزه تشريع قرار مى داد.
241- محمد على تسخيرى، فصل نامه فقه اهل بيت(ع)،شماره
3940، پاييز و زمستان 1383، مقاله «المصالح المرسلة و مجال
حجيتها»، ص 372.
242- ماهنامه كيان، شماره 49، ص 34، همچنين
محمدمجتهد شبسترى، نقدى بر قرائت رسمى از دين،ص 74.
243- با توجه به فراگيرى اين انديشه، تبليغ گسترده و
متنوع از آن، نقل، نقد و تحليل اين انديشه را بيشتر از سايرانديشه ها صورت مى دهيم.
244- ان العقوبات المنصوصة في الحدود ليست
مقصودة باعيانها حرفيا بل بغاياتها، فحد السرقة و حد الحرابة و حدالزنا يمكن استبدالها بعقوبة اخرى اذا كانت تقوم مقامها وتؤدى غايتها،... ان العقوية في الاسلام ليست للثار و التشفي بل لصيانة المجتمع و ليس لجعل المجتمع مجموعة مشوهين:هذا مقطوع اليه، و ال آخر الرجل و ذاك مفقود العين او مصلوم الاذن او مجدوع الانف الخ فهذا لايعقل ان يكون من مقاصداللشريعة... حسين محمد الملاح، پيشين، ص 812و813، نقل از: الشيخ العلايلى در كتاب اين الخطا، صص 71 آ81.
245- اين نظريه در نشست هفدهم ملتقى الفكر الاسلامى كه
در قسنطينه الجزائر در تاريخ 8 15 شوال 1403 تشكيل گرديد، از سوى برخى شركت كنندگان پيشنهاد شد.
همان،ص 818.
246- همان، همچنين پيشين، ص 495و496.
247- بقره، آيه 179.
248- اين جمله از نظر ادبى صحيح نيست و در قرآن وحديث
وجود ندارد! برخى تركيب ها و آياتى كه نويسنده مزبور اشاره
مى كند در قرآن وجود ندارد. نقدى بر قرائت رسمى از دين،
ص 291، 329، 345، 349.
249- محمد مجتهد شبسترى، نقدى بر قرائت رسمى ازدين،
ص 159و160.
250- سيد محمد بجنوردى، هفته نامه گوناگون،
دوره جديد، شماره 11، 6/8/82، ص 6.
251- عبدالكريم سروش، اخلاق خدايان، ص 105،
مهدى حائرى، آفاق فلسفه، ص 143.
252- بقره، آيه 179.
253- نور، آيه 2.
254- مائده، آيه 38.
255- همان، آيه 33.
256- عبدالكريم سروش، بسط تجربه نبوى،ص 345.
257- همان، ص 81و82، همچنين عبدالكريم سروش،اندر باب
اجتهاد،(به كوشش سعيد عدالت نژاد)،ص 32.
258- محمد مجتهد شبسترى، ايمان وآزادى، ص 86 آ88.
259- محمد مجتهد شبسترى، نقدى بر قرائت رسمى ازدين،
ص 267و270.
260-عبدالمجيد شرفى، عصرى سازى انديشه دينى،ص 50.
شرفى از روشنفكران اسلامگراى تونس است.
261- مصطفى ملكيان، فصل نامه نقد و نظر، شماره دوم،بهار
1375،(اقتراح)، ص 66.
262- گزينه ديگر را در توضيح انديشه پنجم(انديشه اعتدال)
پى مى گيريم.
263- محمد مجتهد شبسترى، نقدى بر قرائت رسمى ازدين،
ص 334، 335و421.
264- همان، ص 96.
265- محمد مجتهد شبستري، ايمان و آزادى،
ص 41،عبدالكريم سروش، اخلاق خدايان، ص 169.
266- ايمان و آزادى، ص 119.
267- همان، ص 324، بسط تجربه نبوى،ص 120و121.
268- نقدى بر قرائت رسمى از دين، ص 327.
269- محمد مجتهد شبسترى، هرمنوتيك كتاب و
سنت،ص 52 و56، بسط تجربه نبوى، ص 106.
270- ر. ك: نقدى بر قرائت رسمى از دين، صص 432435.
271- همان، ص 47، 106، 162 و 174.
272- ر. ك: همان، ص 415، مواضع متعدد از اخلاق خدايان،
بسط تجربه نبوى و هرمنوتيك كتاب وسنت.
273- نقدى بر قرائت... ، ص 174.
274- همان، ص 342. آنچه ذكر شد بخشى از
القائات ناصحيحى است كه در نوشته هاى مورد اشاره(اخلاق خدايان،بسط تجربه نبوى، ايمان و آزادى، نقدى بر قرائت رسمى ازدين، هرمنوتيك كتاب و س آمده است.
275- مقاصد در اين بحث شامل مقاصد شريعت و علل شرايع
هر دو مى شود.
276- ابن منظور، لسان العرب، ج 8، ص 175،
الجوهرى،الصحاح، ج 3، ص 1236.
277- و اقم الصلاة ان الصلاة تنهى عن الفحشاء و
المنكر،عنكبوت، آيه 45.
278- از امام صادق و امام رضا(ع) روايت شده كه الصلاة قربان
كل تقي(نماز، وسيله تقرب بندگان پاك خداوند به اواست)، وسائل الشيعة، كتاب الصلاة، ج 3، باب 12 از ابواب اعداد الفرائض و نوافلها، ص 30، حديث 1و2.
279- ص 10.
280- برخى به اشتباه، مصادر احكام را به مصادر اصلى چون
كتاب، سنت، اجماع و قياس و مصادر فرعى چون راى صحابه، عرف، استصحاب و شرايع پيشينيان و مصادرمقاصدى چون استحسان، مصلحت و سد يا فتح ذرايع تقسيم كرده اند! اسماعيل كوكسال، پيشين، ص 131 آ203.
281- تعبير «فاطبه » مورد عنايت قرار گيرد. تعبير مزبور
به اين نكته توجه دارد كه هر چند بعضى فقيهان با برخى حيله هاى مربوط به ربا مخالف هستند، ولى همان مفاد را بابرخى راه كارهاى ديگر مطرح نموده اند. امام خمينى، تحريرالوسيله، ج 1، كتاب البيع، القول في الربا، ص 538، مساله 7.
282- ميرزا محمد حسين نايينى، تنبيه الامة و تنزيه
الملة،ص 59و60.
283- ان يكون مضمونه موافقا مع الكتاب و السنة توافقاروحيا
بمعنى ان يتسانخ مع المبادي ء الثابتة من الشريعة الاسلامية من خلال نصوصها القطعية و لو في مستوى التناسب والاستئناس... السيد علي السيستاني، قاعدة لا ضرر و لا ضرار،ص 213.
284- نگارنده در كتاب فقه و عقل، تفصيلا به اين
بحث پرداخته است.
285- همان، ص 19و20.
286- مائده، آيه 8.
287- و اين پاسخى است كه صاحبان اين ديدگاه به
مثل سخن ذيل مى دهند كه مقرر مى دارد: صل عدالت اجتماعى با همه اهميت آن، در فقه ما مورد غفلت واقع شده است و درحالى كه از آياتى چون «بالوالدين احس انا» و «اوفوا بالعقود»عموماتى در فقه به دست آمده است. با اين همه تاكيدى كه قرآن كريم بر مساله عدالت اجتماعى دارد مع هذا يك قاعده و اصل عام در فقه از آن استنباط نشده است و اين مطلب سبب ركود تفكر اجتماعى ما گرديده است، مرتضى مطهرى،مبانى اقتصاد اسلامى، ص 14.
288- نگارنده اين بحث را در كتاب فقه و عرف كه درآستانه
چاپ و انتشار است به تفصيل شرح داده است.
289- حديد، آيه 25.
290- مائده، آيه 2.
291- همان، آيه 8.
292- وسائل الشيعه، ج 15، باب 20 از ابواب المهور،ص 30، ح 4.
293- ميرزا على ايروانى، حاشية المكاسب، ج 2،ص 66.
294- اين كتاب در دست تاليف است.
295- آخرين بخش از نكته هاى شماره قبل از(ص 340 آ342)،
يعنى سخن فاضل هندى در پايان كتاب كشف اللثام،نكته چهلم بود كه در حروفچينى، شماره 40 از آغاز آن افتاده است.
بنابراين هشتمين قسم از نكته ها با شماره 41 شروع مى شود.
296- مجله نجوم، شماره 9(خرداد 1371)، ص 15 17،شماره
137(مرداد 1383)، ص 29، شماره 141(آذر1383)، ص 5، شماره 146/145(فروردين و اردبيهشت 1384) ص 9، شماره 147 (خرداد 1384)، ص 7 وفرهنگنامه، ج 9، ص 308 312، مدخل «تلسكوپ ».
297- ظاهرا مراد از رؤيت در روايات رؤيت هلال، رؤيت ناظر
زمينى است و نه فضايى. بنابراين، از اين جهت نيز آعلاوه بر برخى جهات ديگر رؤيت هلال با هابل معتبر نيست.رك: ميراث فقهى(2): رؤيت هلال، ج 1، مقدمه.
298- ميراث فقهى(1): غنا، موسيقى، ج 3،ص 1884.
299- توضيح المسائل مراجع، ج 1،ص 993.
300-توضيح المسائل مراجع، ج 1، ص 708.
301- توضيح المسائل آية اللّه بروجردى با حاشيه آية اللّهخويى
و يگران ، ص 276.
302- استفتاءات، ج 1، ص 194، سؤال 238.
303- توضيح المسائل مراجع، ج 1، ص 708.
304- وسائل الشيعة، ج 8، ص 464، باب 3 از ابواب
صلاة المسافر، ح 5.
305- همان ح 6.
306- همان، ص 463، ح 1.
307- همان، ص 465، ح 8.
308- همان، ص 464، ح 4.
309- همان، ح 3.
310- مرآة الحرمين، ص 362، ترجمه فارسى.
311- همان، ص 210.
312- همان، ص 362.
313- مناسك حج(با 12 حاشيه)، ص 246، مساله 592، وص
262، مساله 638.
314- مناسك حج، ص 205.
315- توضيح المسائل مراجع، ج 1، ص 46. براى آگاهى ازساير
نظرها به همين منبع مراجعه شود.
316- العروة الوثقى، ج 1، ص 214، مساله 296.
317- توضيح المسائل مراجع، ج 1، ص 491.
318- قبله و اوقات شرعى شهرهاى ايران، محمد سميعى،چاپ
اول، قم، لوا، 1376. در اين اثر، ساعت قبله و اوقات شرعى 104
شهر مهم ايران در همه ايام سال محاسبه و معين شده و در توضيح ساعت قبله آمده است: «با استفاده ازساعت قبله مى توانيد در هر شهرى كه باشيد به كمك موقعيت خورشيد، جهت قبله را مشخص كنيد.چنانچه[چنان كه] مى دانيد خورشيد هر روز از مشرق طلوع كرده، به هنگام ظهر شرعى در نصف النهار ناظر قرار مى گيردو سپس در مغرب غروب مى كند. بنابر اين در هر ساعت روز، جهت خورشيد زاويه خاصى با جهت قبله تشكيل مى دهد. ساعت قبله زمانى است كه در آن، خورشيد كاملا درجهت قبله قرار گرفته است. به عنوان مثال در اول مرداد ماه سال 1376 در شهرستان قم در ساعت 1: 14 به وقت رسمى، خورشيد كاملا در جهت قبله قرار
مى گيرد و هرناظرى كه رو به خورشيد كند در جهت قبله ايستاده است.براى تشخيص بهتر سمت خورشيد مى توانيد از سايه يك شى ء عمود بر سطح زمين استفاده نماييد. اين سايه چنانچه[چنان كه] در ظهر شرعى كاملا راستاى شمال وجنوب را نشان مى دهد در ساعت قبله نيز دقيقا راستاى قبله را مشخص مى نمايد».(ص 639 640)
319- توضيح المسائل مراجع، ج 1، ص 812.
320- العروة الوثقى، ج 3، ص 416، مساله 1.
321- استفتاءات، ج 1، ص 142 144.
322- مجمع المسائل، ج 4، ص 93، مساله 248.
323- استفتاءات، ج 2، ص 497، مساله 10. براى آگاهى ازآراء
مختلف در اين زمينه به كتاب توضيح المسائل مراجع،ج 2،
ص 573 574 مراجعه كنيد.
324- تحرير الوسيله، ج 2، ص 282.
325- جامع المسائل، ج 2، ص 432، سؤال 1285.
326- توضيح المسائل، ص 464 465، مساله 2596.
327- از جمله الكل و فراورده هاى آن، كه اتفاقا پژوهش خوبى
در اين زمينه صورت گرفته و در قالب كتابى به نام الكل و فرآوردههاى آن در فقه اسلامى از حجة الاسلام آقاى سيدحسن شبيرى،(قم، بوستان كتاب، 1376 ش) منتشر شده است.
328- اصل اين طرح، يعنى لزوم تاسيس «مركزموضوع شناسى »
در حوزه، مولود انديشه دوست فاضل وگرامى، حجة الاسلام جناب آقاى محمد حسين فلاح زاده و درحباله نكاح ايشان است كه بنده آن را بدين صورت تبيين نموده ام. خود ايشان در صدد تاسيس چنين مركزى هستند ومقدمات آن را نيز فراهم كرده اند.(جزاه اللّه خيرا)
329- رك: العروة الوثقى، ج 1، ص 57 58، مساله 67.
330- مجمع المسائل، ج 4، ص 96، س 257.
331- اطلس قبله نما، ص 139 169.
332- بقره: 144.
333- قبله و اوقات شرعى شهرهاى ايران، ص 638 و639.
334- الفتاوى المنتخبة، ص 52 54، مساله 159.
335- امام خمينى و انقلاب اسلامى،(مجموعه مقالات ازاستاد
واعظ زاده خراسانى)، ص 358.
336- مناسك حج(با 12 حاشيه)، ص 118 119، مساله 212.
337- همان.
338- همان، ص 199، ذيل مساله 443.
339- برخى از فقيهان نيز مانند آية اللّه خوئى(ره)مى فرمايند:
«احرام از جده حتى بر فرض محاذى بودن آن باميقات مجزى نيست... »(حاشيه مناسك حج، ص 118، ذيل مساله 212). بعضى از فقيهان هم معتقدند احرام از جده چه محاذى باشد و چه نباشد براى كسانى كه از ميقات و نزديك آن عبور نمى كنند، صحيح است: «يصح الاحرام من جدة لمن لايمر على احد المواقيت او بالقرب منه » و هو الاقرب الى الصواب.
340- مختلف الشيعه، ج 4، ص 294 295، مساله 247
وص 195 196، مساله 152.
341- تاريخ مكة، ازرقى، ج 2، ص 294، به نقل از
قاموس الحرمين الشريفين، ص 98 و اخبار مكة، فاكهى، ج 4،ص 206.
342- تاج العروس، ج 11، ص 10، «حرز».
343- معجم البلدان، ج 2، ص 255.
344- شيخ صدوق از حضرت امام صادق(ع) نقل مى كند:«...
هبل الذي رمى به علي(ع) من ظهر الكعبة لما علا ظهررسول اللّه(ص) فامر به فدفن عند باب بني شيبة، فصارالدخول الى المسجد من باب بني شيبة سنة لاجل ذلك »(الفقيه، ج 2، ص 154، ح 668).
345- الدروس الشرعية، ج 1، ص 364، انتشارات آستان قدس
رضوى.
346- لوامع صاحبقرانى، ج 7، ص 203. در تعبير ايشان دقت
كنيد: «... داخل مسجد الحرام زمان آن حضرت شوند»روشن است كه امروزه بر اثر توسعه مسجد الحرام زائران پيش از رسيدن به باب بنى شيبه وارد مسجد شده اند، ومعنى ندارد گفته شود: «مستحب است از باب بنى شيبه واردمسجد شوند» چون پيش از آن «ورود» حاصل شده، وتحصيل حاصل محال است. بنابر اين، تعبير مناسك هاى امروزى از اين جهت نيز خالى از مسامحه نيست، و سخن دقيق همان است كه علامه مجلسى فرموده اند كه براى ورود به مسجد الحرام زمان پيامبر مستحب است از در بنى شيبه وارد شوند.
347- غاية المراد و حاشية الارشاد، ج 1،ص 426.
348- مسالك الافهام، ج 2، ص 331.
349- الروضة البهية، ج 1، ص 504(چاپ مجمع الفكر).
350- حاشية الشرائع، ص 267، نيز ر. ك: مناسك الحج
والعمره، ص 20، مطبوع در رسائل الشهيدالثانى، ج 1،ص 372.
351- جامع المقاصد، ج 3، ص 198، حاشية ارشاد
الاذهان،ص 247، حاشية شرائع الاسلام، ج 1، ص 438.
352- مرآة الحرمين، ص 216(ترجمه فارسى).
353- همان، ص 214.
354- همان، ص 260.
355- همان، ص 261.
356- تاريخ مكة المكرمة قديما و حديثا، ص 70.
357- مناسك حج، ص 181.
358- ر. ك: مرآة الحرمين، ص 235 237، ساختمان مسجد
الحرام، ص 28.
359- مناسك حج(با حواشى 12 نفر از مراجع) ص 222،مساله.
53.
360- منظور از اين اسطوانات چنان كه گذشت آستونهايى
است كه نزديك مطاف بوده و اكنون سالهاست كه از آنها خبرى
نيست.
361- .علاوه بر مناسك مراجع معظم، در برخى از
ديگركتابهاى مربوط به حرمين نيز همان عبارت مناسك
تكرارشده است، از جمله در مناسك نوين، به كوشش
حجة الاسلام جناب مستطاب آقاى بى آزار شيرازى، و
مشعل زائر(ص 139) اثر حجة الاسلام والمسلمين آقاى
على عطايى.
362- آثار اسلامى مكه و مدينه، ص 155 157.
363- دليل پديد آمدن سهل انگارى هاى مزبور اين است كه
معمولا فقيهان بر مناسك علماى پيشين حاشيه مى زنند ودر
هنگام درج حاشيه در متن، اين گونه تغييرات مورد
غفلت واقع مى شوند.
364- رفعت پاشا در باره چگونگى جمره عقبه در حدوديك
صد سال پيش چنين مى نويسد: «جمره عقبه ديوارى سنگى است به ارتفاع حدود سه متر و عرض حدود دو متركه روى قطعه سنگ بلندى به ارتفاع يك متر و نيم از روى زمين بنا گرديده است... » ، «جمره عقبه... در پاى كوه قراردارد و يك سويه است »(مرآة الحرمين، ص 344 و96،ترجمه فارسى).
365- ريبه امرى «قصدى » نيست، بلكه شهوت و التذادقصدى
است. بنابر اين شايد بهتر بود گفته شود: «بدون خوف ريبه و قصد شهوت و التذاد». همچنان كه آية اللّه گلپايگانى(ره) در پاسخ به استفتايى نوشته اند: «نظر كردن زن به صورت مرد نامحرم اگر ريبه و قصد تلذذ در بين نباشداشكال ندارد، ولى نگاه كردن مرد به [صورت] زن اجنبيه ولو بدون قصد تلذذ و ريبه اشكال دارد، مگر در حال ضرورت »(مجمع المسائل، ج 4، ص 401، سؤال 1072).
366- آية اللّه سيد محمد باقر رضوى كشميرى(ره) در
اين زمينه رساله الروضة الغناء في عدم جواز استماع الغناءالمودعة في الفونوغراف را نوشت. اين رساله در جلد دوم ميراث فقهى(1): غنا، موسيقى، ص 1329 1420 درج ومنتشر شد. همچنين آية اللّه ميرزا يوسف آقا مجتهداردبيلى(ره) در آغاز رساله اش در غنا(غنا،
موسيقى،ص 1145 1187) به اين بحث پرداخت و بر خلاف مرحوم رضوى كشميرى، معتقد شد كه شنيدن غنا از گرامافون مانعى ندارد، چون «صوت انسان » نيست:
«ان الظاهر امكان دعوى صحة الاستدلال على حرمة الغناءالمسموع من التلفون بادلة المنع من استماع الغناء بعنوان انه غناء، بخلاف المسموع من الفنوغراف لما فيه. و وجهه ان الغناء... من عوارض الصوت و الصوت لايطلق... الافي الاصوات الحاصلة من ذوي الارواح(غنا، موسيقى، ص 1158)... فمن ذلك كله وضح و صح الاختصاص، فيتضح ويصح سلب الغناء و الكلام عن حكاية الصندوق اياهما حقيقة بحيث لايكاد يخفى على شاعر، ولاينكره الا متعسف متعنت مكابر... »(غنا، موسيقى، ص 1160).
367- اثبات دگرگونى بعضى از موضوعات نيز
نيازمندپژوهش و بررسى است. مثلا از باب نمونه آيا امروزه شطرنج از ابزار قمار بودن خارج شده و به وسيله اى براى ورزش و ورزيدگى ذهن تبديل شده است؟ در اين گونه مسايل نمى توان به گفته مردم اعتماد كرد. بايد با بررسى وپژوهش هاى همه جانبه و تحقيق ميدانى تكليف آنها را روشن كرد و هر گونه اظهار نظرى در اين خصوص بايد به مستندات و منابع معتبر متكى باشد.
368- ذژخدچذخذرت
نوميناليسم يا اصالت تسميه، مكتبى فلسفى در قرون وسط ى پيرامون وجود كليات است. معتقدين به اصالت تسميه منكروجود خارجى كليات بودند و براى آنها واقعيتى جز نام و لفظ قائل نبودند. در مقابل آنها، انديشه رئاليسم (واقع گرايى) بودكه معتقد به وجود واقعيتى خارج از ذهن براى كلى بود.(مراجعه شود به: مجتهدى، كريم، فلسفه در قرون وسط ى،انتشارات امير كبير، تهران، چاپ اول 1375، ص 155، مقاله «نزاع در مساله كليات در قرون وسط ى ». آرثربرت، ادوين،مبادى ما بعد الطبيعى علوم نوين، ترجمه عبدالكريم سروش،انتشارات علمى و فرهنگى، تهران، چاپ چهارم 1380،ص 120).
اين بحث در ميان انديشمندان مسلمان نيز در حوزه هاى مختلف مانند منطق (سبزوارى، هادى، شرح منظومه،(منطق)، چاپ سنگى، ص 22)، فلسفه (شيرازى، صدرالدين محمد، الحكمة المتعالية في الاسفار العقلية الاربعة، داراحياءالتراث العربى، بيروت، چاپ سوم 1981، ج 1، ص 273)،اصول (عاملى، جمال الدين حسن، معالم الدين وملاذالمجتهدين، مؤسسه نشر اسلامى، قم، ص 95.
قمى،ابوالقاسم، قوانين الاصول، چاپ سنگى، ص 122) و فقه(عاملى، زين الدين، مسالك الافهام الى تنقيح شرائع الاسلام،مؤسسه معارف اسلامى، ج 6، ص 13) مطرح بوده است ودانشمندان اسلامى پس از تقسيم كلى به سه قسم:
منطقى،عقلى و طبيعى، به بحث پيرامون نحوه تحقق كلى طبيعى درخارج از ذهن پرداخته اند.