- پاورقى
1- ر. ك: مجله فقه اهل البيت، شماره 7، سال دوم،احكام
البنوك، ص69.
2- وسائل الشيعه، ج19، ص21، باب 3 از ابوابالمضاربه،
حديث2.
3- مبانى العروة الوثقى، ج3، ص29.
4- همان.
عروة الوثقى، ج5، ص150.
6- مبانى العروة الوثقى، ج3، ص29.
7- چنين انتقالى جمع بين بيع و مضاربه است.
8- مبانى العروة الوثقى، ج3، ص17 و 18.
9- ر. ك: همان، ج3، ص18 و 19.
10- وسائل الشيعه، ج19، ص 15، باب 1 از ابوابالمضاربه،
حديث 1.
11- همان، حديث2.
12- همان، ص17، حديث6.
13- همان، ص 18، حديث9.
14- وسائل الشيعه، ج19، ص 22، باب 3 از ابوابالمضاربه،
حديث5.
15- همان، ص 18، باب 1 از ابواب المضاربه،حديث12.
16- مبانى العروة الوثقى، ج3، ص26.
17- البنك اللاربوي في الاسلام، ص57 59.
18- مستمسك العروة الوثقى، ج12، ص391 و392.
19- مبانى العروة الوثقى، ج3، ص161.
20- همان، ص160.
21- همان، ص16.
22- نساء، آيه 5.
23- البنك اللاربوي في الاسلام، ص209.
24- همان، ص205.
25- كسى كه مبحث ((قسم به طلاق)) را در كتابهاى
فقهىكه به طلاق غير معتبر تعبير شده مطالعه كند، از
اينحقيقت آگاه خواهد شد كه طلاق به بازيچهاى در
دستمردان تبديل شده است.
26- مقدمه ((نظام الطلاق في الاسلام))، ص6.
27- نظام الطلاق في الاسلام، ص 9 و 10.
28- الخلاف، ج2، كتاب طلاق، مساله 3. طبق نقل
شيخطوسى، از امام على(ع) دو قول متناقض نقل شده:
يكىواقع نشدن طلاق و ديگرى وقوع طلاق به همراهمعصيت.
29- بداية المجتهد، ج2، ص61، چاپ بيروت.
30- الفقه على المذاهب الاربعه، ج4، ص341.
31- الفقه الاسلامي و ادلته، ج7، ص391 و 392.
32- نيل الاوطار، ج6، ص231.
33- بقره، آيه 228.
34- بقره، آيه 229.
35- مجمع البيان، ج1، ص328، تفسير البغوى، ج1،ص328 و
304، روح المعانى، ج2، ص135، الكاشف،ج1، ص346.
36- بقره، آيه 230.
37- همان، آيه 231.
38- طلاق، آيه 2.
39- وجوه سه گانه فوق را جصاص در تفسير خود،ج1،
ص389، ذكر كرده است.
40- تفسير قرطبى، ج3، ص128.
41- بقره، آيه 229.
42- نساء، آيه 20.
43- بقره، آيه 229.
44- همان، آيه 230.
45- التفسير الكبير، ج6، ص103.
46- المحلى، ج10، ص168.
47- احزاب، آيه 30.
48- همان، آيه 31.
49- احكام القران، ج1، ص378 و 379.
50- السنن الكبرى، ج7، ص317 و 321، المستدرك،حاكم،
ج2، ص24 و منابعى ديگر.
51- همان.
52- السنن الكبرى، ج7، ص321.
53- نظام الطلاق في الاسلام، ص72.
54- بقره، آيه 229.
55- تفسير ابن كثير، ج1، ص53.
56- نيل الاوطار، ج6، ص234.
57- بقره، آيه 231.
58- بنابراين طلاق باين همچون طلاق زنى كه هنوز بااو
آميزش نشده و طلاق زن يائسه سالخورده و غير اينها،خارج
مى شود.
59- طلاق، آيه 1.
60- قرب الاسناد، ص30، و شيخ حرعاملى در وسائلالشيعه،
ج15، باب 19 از ابواب مقدمات طلاق، حديث25، روايت كرده
است.
61- سنن نسايى، ج6، ص142، الدر المنثور، ج1،ص283.
62- مسند احمد، ج5، ص427.
63- ر. ك: ج6، ص67.
64- فتح البارى، ج9، ص315، با اين حال گفته است:رجال او
موثق هستند و در كتاب ديگرش موسوم به((بلوغ المرام)) ص
224 گفته است: راويان او موثقهستند. و شوكانى در نيل
الاوطار، ج6، ص227 از ابنكثير نقل كرده است كه اسناد او
خوب است.
65- بداية المجتهد، ج2، ص61، ديگران نيز اينحديث را نقل
كردهاند، مانند: ابن قيم در ((اغاثة اللهفان))،ص 156 و
سيوطى در ((الدر المنثور)) ج1، ص279و....
66- مسند احمد، ج1، ص265.
67- نيل الاوطار، ج6، ص232.
68- المحلى، ج10، ص172.
69- مسنداحمد، ج7، ص563، حديث 26789.
70- سنن دارقطنى، ج4، ص29، كتاب طلاق، حديث80.
71- المحلى، ج10، ص171.
72- صحيح مسلم، ج2، باب طلاقهاى سه گانه، حديث15.
73- سنن بيهقى، ج7، ص328.
74- مذاهب چهارگانه اهل سنت اتفاق نظر دارند كهزوجين
با ملاعنه بر هم حرام ابدى مىشوند و مردنمىتواند با
همسرش زندگى كند حتى اگر سخنى را كهگفته تكذيب
كند، مگر مذهب حنفى كه مطابق اينمذهب، اگر مرد سخن
خويش را تكذيب كند، زن بر اوحلال مىشود (الفقه الاسلامي
و ادلته، ج7، ص177).
75- عمدة القاري، ج20، ص222.
76- فجرالاسلام، ص 238، نشر دارالكتاب.
77- صحيح مسلم، ج4، ص184، باب ((الطلاقالثلاث))،
حديث 1 و2.
78- همان.
79- صحيح مسلم، ج4، ص184، باب ((الطلاقالثلاث))،
حديث 3.
80- نيل الاوطار، ج6، ص233.
81- همان، ص234.
82- سنن بيهقى، ج7، ص339، الدر المنثور، ج1،ص279.
83- عمدة القارى، ج9، ص537 و گفته است كه اسنادآن
صحيح است.
84- كنزالعمال، ج9، ص676، حديث 27943.
85- همان.
86- مثل اين كه گفته شود: شراب است و حكم حرمتشراب
را به هر مايع مست كنندهاى سرايت دهيم وبگوييم كه روح
قانون اين است كه علت تحريم، مستكنندگى موجود در
شراب و غير شراب است.
87- عمدة القاري، ج9، ص537.
88- تيسير الوصول، ج3، ص162.
89- ايقاظ همم اولي الابصار، ص9.
90- مسند احمد بن حنبل، ج1، ص314، شماره2877.
91- كنز العمال، ج9، ص676، شماره 27944.
92- الدر المنثور، ج1، ص283.
93- نظام الطلاق في الاسلام، ص80.
94- اعلام الموقعين، ج3، ص36.
95- نيل الاوطار، ج6، ص233.
96- همان،ص234.
97- تفسير المنار، ج2، ص386، چاپ سوم، 1376ه.
98- اعلام الموقعين، ج3، ص36، به اين مطلب دركتاب
((اغاثة اللهفان من مصايد الشيطان)) نيز اشاره كردهاست، ج1،
ص336.
99- نساء، آيه 141.
100- ممتحنه، آيه 8 و 9.
101- انفال، آيه 60.
102- محقق حلى در شرايع، ص 152 گفته است:((فايده سبق
و رمايه، ايجاد انگيزه براى كسب توانمندىجهت جنگيدن و
هدايت انسانها براى تمرين مبارزهاست و اين معامله، صحيح
است)).
شهيد ثانى، در ((مسالك)) در شرح عبارت فوق گفتهاست:
ميان مسلمانان در شرعى بودن اين عقد، اختلافىنيست، بلكه
پيامبر(ص) در بسيارى از موارد به انجام آنامر فرموده، زيرا
اين كار داراى فايده ياد شده بوده كه ازمهمترين فوايد دينى
است، زيرا با اين كار، در جهاد عليهدشمنان اسلام، پيروزى
حاصل مىشود و جهاد ازبزرگترين اركان در اسلام است. به
سبب همين فايده،سبق و رمايه از حالت لهوى، كه معامله آن
ممنوع شده،خارج مىشود. بنابراين اگر هدف از تشريع اين
معامله،آمادگى براى جنگ و تمرين جهاد بوده است، پس با
اينملاك تعينى، بين آنچه در زمان پيامبر رايج بوده و آنچهدر
زمانهاى ديگر رواج دارد، فرقى وجود ندارد.
103- نهج البلاغه، حكمت شماره 16، ر. ك: مفاهيمالقرآن،
ج3، ص265 275.
104- اعلام الموقعين، ج3، ص41 43، ر. ك: اغاثةاللهفان،
ج1، ص312.
105- الانتصار، ص127 و 128.
106- الخلاف، ج2، كتاب طلاق، مساله پنجم.
107- فقه السنه، ج2، ص230.
108- طلاق، آيه 2.
109- جامع البيان، ج28، ص88.
110- الدر المنثور، ج6، ص232، عمران بن حصين ازصحابى
بزرگ امام على(ع) است.
111- الجامع لاحكام القران، ج18، ص157.
112- روح المعانى، ج28، ص134.
113- الانتصار، ص300.
114- نظام الطلاق في الاسلام، ص 118 و 119.
115- طلاق، آيه 2.
116- الاحوال الشخصيه، ص 365، همچنين: الفقهعلى
المذاهب الخمسه، ص 131.
117- طلاق، آيه 1 و 2.
118- وسائل الشيعه، ج15، باب دهم از ابوابمقدمات طلاق،
حديث 7 و 3، بقيه احاديث اين باب نيزملاحظه شود.
119- همان.
120- همان، حديث 3.
121- همان، حديث 12، ديگر احاديث اين باب نيزملاحظه شود.
122- مجمع البيان، ج5، ص306.
123- روح المعانى، ج28، ص134.
124- يك شىء چنانچه قيودش زياد شود، وجودشناياب شود.
125- اصل الشيعة و اصولها، ص163 165، چاپدوم.
126- تهذيب الاحكام، ج4، ص123، وسائل الشيعه،ج9، ص500.
217-كافى، ج1، ص547: سهل عن ابراهيم بن
محمدالهمداني، قال: كتبت الى ابي الحسن(ع) اقراني علي
بنمهزيار... .
218- در نهايه ابن اثير ((ضيعة الرجل)) به آنچه معاش
وزندگى او از آن تامين مىشود (مانند صنعت، تجارت،زراعت
و غير آن) معنا شده است. (ج3، ص108).
در لسان العرب نيز چنين آمده است: ضيعة الرجل:حرفته و
صناعته و معاشه و كسبه، ضيعه انسان يعنىحرفه، صنعت،
معاش و كسب و كار او. يقال: ماضيعتك؟ اي ماحرفتك ،
گفته مىشود: ضيعه توچيست؟ يعنى شغل و حرفه تو
چيست؟
ازهرى در معناى آن گفته است: ضيعه و ضياع در
نزدعربهاى امروزى (متمدن) عبارت است از مال ودارايى
شخص كه شامل نخل، باغ انگور و زمينمىشود، در حالى كه
عربهاى قديم و باديه نشينضيعه را فقط به حرفه و صنعت
معنا مىكردند، مثلامىگفتند: ضيعه فلانى قصابى و ضيعه
آن ديگرىبافندگى و... است. (لسان العرب، ج8، ص230).
129-تهذيب الاحكام، ج4، ص123.
130-وسائل الشيعه، ج9، ص500.
131-تنقيح المقال، ج1، ص276.
132-معجم رجال الحديث، ج4، ص324.
133-تهذيب الاحكام، ج4، ص16 ، وسائل الشيعه،ج9، ص500.
134-تهذيب الاحكام، ج4، ص123 ، وسائل الشيعه،ج9،
ص499.
135- تهذيب الاحكام، ج4، ص141 ، وسائل الشيعه،ج9،
ص501.
136- وسائل الشيعه، ج9، ص501.
137- كافى، ج1، ص545 ، وسائل الشيعه، ج9،ص508.
138-كافى، ج1، ص539.
139- وسائل الشيعه، ج9، ص504.
140- صحاح اللغه، ج6، كلمه ((مان)) و مجمع البحرين،ج4،
ص165.
141- لسان العرب، ج13، ص396.
142- همان، ج2، ص75.
143- وسائل الشيعه، ج16، ص323، ح 1.
144- همان، ح 3.
145- وسائل الشيعه، ج16، ص324، ح5.
146- الكافى، ج6، ص284، ح2.
147- وسائل الشيعه، ج5، ص54.
148- همان، ج15، ص193.
149- معانى الاخبار، ص152، وسائل الشيعه، ج21،ص252.
150- وسائل الشيعه، ج23، ص320.
151- همان، ج15، ص238.
152- وسائل الشيعه، ج21، ص268.
153- همان، ص556.
154- همان، ج20، ص65.
155- همان، ج9، ص238.
156- وسائل الشيعه، ج17، ص266.
157- غنية النزوع، ص129.
158- الكافى في الفقه، ص17.
159- اصباح الشيعه، ص127 و 126. شايان ذكر استكه برخى
اين كتاب را به شيخ سليمان بن حسن بنسليمان صهرشتى
نسبت مىدهند ولى بنابر نظر برخىاز محققين اين نسبت
خطا است و مؤلف كتابمحمدبن الحسين بن الحسن
الكيدرى بيهقى معروف به((قطب الدين بيهقى كيدرى))
است (مراجعه شود بهاصباح الشيعه چاپ مؤسسه امام
صادق(ع)))م.
160- اشارة السبق، ص114.
161- شرائع الاسلام، ج1، ص134.
162- الجامع للشرايع، ص149.
163- قواعد الاحكام، ج1، ص363.
164- النهاية في مجرد الفقه و الفتاوى، ص198.
165- الوسيله، ص137.
166- سرائر، ج1، ص489.
167- المقنعه، ص276.
168- الانتصار، ص225.
169- المراسم، ص141.
170- المهذب، ج1، ص178.
171- جامع المقاصد، ج3، ص53. به نظر مىرسدجمله
((مصانعة من شراء)) صحيح نباشد، بلكه ((مصانعةمن شر))
صحيح است (مترجم).
172- مسالك الافهام، ج1، ص464.
173- عروة الوثقى، (چاپ قديم)، ج2، ص394.
174- غنائم الايام، ج4، ص331 و جامع الشتات(فارسى)، ج1،
ص190.
175- كتاب الطهاره (چاپ قديم)، ج2، ص535.
176- مصباح الفقيه، ج3، ص131.
177- زبدة المقال في خمس الرسول و الآل،ص87(تقريرات
بحث خمس آيت اللّه بروجردى،تاليف سيد عباس حسينى
قزوينى).
178- عروة الوثقى، (چاپ جديد)، ج4، ص284.
179- عروة الوثقى( چاپ جديد)، ج4، ص284.
180- همان، ص286.
181- عروة الوثقى (چاپ قديم)، ج2، ص395 و394.
182- مستمسك العروه، ج9، ص534.
183- عروة الوثقى (چاپ جديد)، ج4، ص284.
184- مستند العروه، كتاب الخمس، ص246.
185- مهذب الاحكام في بيان الحلال والحرام، ج11،ص 178.
186- مصباح الهدى في شرح العروة الوثقى، ج11،ص118.
187- عروة الوثقى (چاپ جديد)، ج4، ص284.
188- همان.
189- منتهى المقاصد، ص304.
190- غنائم الايام، ج4، ص329 327.
191- تهذيب الاحكام، ج4، ص16، وسائل الشيعه،ج9، ص500،
ح2.
192- وسائل الشيعه، ج9، ص501، ح5.
193- همان، ج3، ص503، ح7.
194- كتاب الخمس، شيخ مرتضى حايرى (ره)،ص183 177.
195- عروة الوثقى، ج4، ص286.
196- همان.
197- همان.
198- جواهر الكلام، ج16، ص60.
199- مستند الشيعه، ج10، ص62.
200- جامع المدارك، ج2، ص119 120.
201-كتاب الخمس، شيخ مرتضى حايرى (ره)،ص183 177.
202-مناسك حج، ص406 407، مساله 995، باحواشى مراجع
معظم تقليد (دامت بركاتهم)، چاپسوم، بهار 1384.
203-همان، ذيل مساله 995، حاشيه.
204-فقرات فقهية، ج3، ص 328.
205-جمع، نام ديگر مزدلفه است.
206-الكافي، ج4، ص468، ح1.
207-همان، ص 469، ح3، تهذيب الاحكام، ج5،ص218، ح636،
چاپ غفارى.
208-كتاب من لايحضره الفقيه، ج2، ص544 و545،چاپ
غفارى.
209-دعائم الاسلام، ج1، ص321 و 322.
210-همان، ص322.
211- همان.
212- صحيح مسلم، ج2، ص891، ح1218.
213- سنن ابى داود، ج3، ص193، ح1935.
214- من لايحضره الفقيه، ج2، ص238 و 239،ح2292، چاپ
غفارى
215- مرآة العقول، ج18، ص127.
216- معادل زيبايى است براى صروره.
217- لوامع صاحبقرانى، ج8، ص435 و 440.
218- روضة المتقين، ج5، ص282 و 286.
219- شرح صحيح مسلم، ج8، ص181 و 189.
220- المجموع شرح المهذب، ج8، ص131.
221- المغرب، ص145، ((مشعر)). براى آگاهى از چند وچون
ميقده. ر. ك. : حجة الوداع، ص231.
222- المصباح المنير، ص372، ((مشعر)).
223- القاموس المحيط، ص534، ((شعر)).
224- سفر السعاده، ص179 180، به نقل از حجةالوداع،
ص231.
225- تاج العروس، ج12، ص192، ((شعر)).
226- بقره، آيه 198.
227- مرآة الحرمين، ص350 352.
228- سخن شيخ صدوق(ره) (م381) در كتاب منلايحضره
الفقيه پيشتر نقل شد.
229- احكام النساء، ص33.
230- المبسوط، ج1، ص368.
231- الوسيله، ص179 180.
232- شرائع الاسلام، ج1، ص256.
233- منتهى المطلب، ج11، ص85.
234- غاية المراد و حاشية الارشاد، ج1، ص432.
235- الدروس الشرعيه، ج1، ص399.
236- مسالك الافهام، ج2، ص28 و نيز ر. ك: الروضةالبهيه،
ج2، ص276.
237- هداية الناسكين، ص 202.
238- مناسك الحج، ص362.
239- ر. ك: رياض المسائل، ج6، ص371.
240- المرتقى الى الفقه الارقى، ج2، ص311، چنان كهخواهد
آمد جواهر عبارت شرايع را طورى معنى كردهاست كه اين
اشكال بر آن وارد نشود.
241- مستند الشيعه، ج12، ص247.
242- اخيرا كشف اللثام درقم تصحيح و منتشر شدهاست ولى
از همين چند صفحه معلوم مىشود كهتصحيح آن بسيار
ضعيف است. مواردى كه عباراتكشف اللثام را تصحيح
كردهام در قلاب نهادهام كه به طورمتوسط در هر صفحه آن
يك خطاى قطعى وجود دارد.
243- بقره، آيه198.
244- الكشاف، ج1، ص246، ذيل آيه 198 از سورهبقره.
245- انوار التنزيل، ج1، ص109، ذيل آيه 198 ازسوره بقره.
246- تفسير الجلالين، ج1، ص109، ذيل آيه 198 ازسوره بقره
همراه با انوار التنزيل.
247- الحدائق الناضره، ج16، ص431.
248- صحيح مسلم، ، ج2، ص889 و 891، ح1218.
249- همان، ص892 و 893، ح1218.
250- وسائل الشيعه، ج14، ص40، ح18537.
251- همان ص41، ح18538.
252- همان ص30، ح18510.
253- همان ص21، ح18490.
254- بحار الانوار، ج99، ص266 271، باب 48،ح2، 3، 4، 7،
9، 11، 12، 15، 16، 17، 19، 20، 21،22، 24، 27، 28و29.
255- وسائل الشيعه، ج14، ص7 و 51، احاديث18453،
18456، 18460، 18463، 18465،18474، 18479، 18482،
18484، 18486،18488، 18491، 18498، 18500،
18501،18503، 18505،
18508، 18509، 18511، 18513، 18521،18522، 18524،
18526، 18527، 18529،18530، 18533، 18549 18552،
18554،18555، 18557، 18558، 18563.
256- وسائل الشيعه، ج14، ص10، ح18458.
257- همان، ص17، ح18478.
258- همان، ص36، ح18525.
259- الكافي، ج4، ص476، ح3، تهذيب الاحكام،ج5، ص327،
ح988، چاپ غفارى.
260- كتاب من لايحضره الفقيه، ج2، ص386،ح2776، چاپ
غفارى، وسائل الشيعه، ج14، ص40،ح18536.
261- كتاب من لايحضره الفقيه، ج2، ص462، 470 و545.
262- منتهى المطلب، ج11، ص85.
263- صحيح مسلم، ج2، ص891، ح1218.
264- دعائم الاسلام، ج1، ص321 و 322، بحارالانوار، ج99،
ص270، ح18 و 23.
265- المبسوط، ج1، ص368.
266- الكشاف، ج1، ص246، ذيل آيه شريفه.
267- زحمت بررسى و نقل سخن مفسران و مترجمانقرآن
كريم را دوست فاضل جناب مستطاب آقاىمحسن صادقى
برخود هموار كردهاند كه از ايشانصميمانه سپاسگزارم.
268- مناسك حج، ص508، مساله 1312، با حواشىمراجع
عظام.
269- جامع المقاصد، ج3، ص272.
270- الكافى، ج4، ص532، ح3، وسائل الشيعه،ج14، ص289،
ح19220.
271- مناسك حج، ص123، چاپ كنگره شيخ.
272- الدروس الشرعيه، ج1، ص456.
273- السرائر، ج1، ص616.
274- السرائر، ج1، ص616.
275- قواعد الاحكام، ج1، ص318، ضمن ايضاحالفوائد.
276- الدروس الشرعيه، ج1، ص456.
277- جامع المقاصد، ج3، ص272.
278- مسالك الافهام، ج2، ص377، نيز ر. ك: غايةالمراد و
حاشية الارشاد، ج1، ص457.
279- الروضة البهية، ج2، ص 328، چاپ كلانتر.
280- مستند الشيعه، ج13، ص93. درباره موضع
بابالحناطين، علامه بحرالعلوم هم در تحفة الكرام، ص213و
218 مطالبى وجود دارد.
281- تاريخ مكه، ج2، ص294، به نقل از قاموسالحرمين
الشريفين، ص98.
282-.ر. ك: مناسك حج، از امام خمينى با حواشىمراجع
عظام، ص 507، مساله 1310.
283- تهذيب الاحكام، ج5، ص313، ح950.
284- همان، ج5، ص313، ح951.
285- المقنع، ص290.
286- المقنعة، ص424.
287- الدروس الشرعيه، ج1، ص451.
288- مناسك حج، از امام خمينى، با حواشى مراجععظام،
ص407، مساله 995.
289- تهذيب الاحكام، ج5، ص213، ح623.
290- المقنعة، ص415.
291- المقنعه، ص429.
292- المراسم، ص 117.
293- الدروس الشرعيه، ج1، ص492 و 493.
294- همان، ص501.
295-قيد اخير براى اين است كه گاه سرپيچى عملى
ازدستورهاى دينى برخاسته از باور به تنافى دستور دينىبا
عقل بشرى نيست، بلكه به دليل وسوسههاى نفسانىو تمايلات
روانى است. در اين صورت، از آن به ((گناه))تعبير مىشود و
با تعبد در اين حوزه خاص منافاتىندارد هر چند مىتوان تعبد
را در اين قلمرو به گونهاىمعنا كرد كه در مقابل هر گونه
سرپيچى و نافرمانى قرارگيرد.
296-خاستگاه صدق، مفاهيم عقل نظرى است وخاستگاه
حقانيت، مفاهيم عقل عملى است.
297-بحار الانوار، ج59، ص267.
298-ميزان الحكمه، ج3، ص3673.
299-فتح، آيه 10.
300-مفسر بر اساس دانستههاى پيشين خود بر اينباور است
كه ((معناى ظهور بدوى اين متن، حقيقتندارد)) و بر فرض
تفسير متن بر پايه ظهور بدوى و باتوجه به ايمان به حقانيت
دين، اين باور در او شكلمىگيرد كه ((معناى ظهور بدوى
اين متن، حقيقت دارد))و اين دو، دو گزاره متناقص هستند
كه تصديق آنها دريك زمان ممكن نيست.
301- رودررويى جسورانه برخى از اصحاب باپيامبر(ص) در
واپسين لحظات زندگى آن حضرت،گوياى گوشهاى از اين
واقعيت تلخ است. بخارى از ابنعباس نقل مىكند كه گفت:
آنگاه كه بيمارى برپيامبر(ص) سخت گشت، فرمود: ((ورقى
به من دهيد تابراى شما چيزى بنگارم كه هيچ گاه پس از من
گمراهنشويد)). عمر گفت: ((درد بر پيامبر(ص) چيره
گشته وكتاب خدا در نزد ماست و هموما را بس است)).
اختلافميان حاضران بالا گرفت و فريادها بلند گشت، تا اين
كهپيامبر(ص) فرمود: برخيزيد و از كنار من دور شويد كهنزاع
و دشمنى در نزد من سزاوار نيست. ابن عباس گفت:مصيبت
و همه مصيبت هنگامى بود كه ميانپيامبر(ص) و نوشتهاش
جدايى افتاد! (صحيح بخارى،ج1، ص37).
302- شهرستانى (م548) متكلم بزرگ اهل سنت،داورى
حيرت انگيزى در اين زمينه دارد. او مقدمتامىگويد: ريشه
شبهاتى كه در اعصار بعد واقع شد همانشبهاتى است كه
مخالفان پيامبر(ص) اعم از كفار وملحدان و بخصوص منافقان
در زمان آن حضرت پديدآوردند و بدين طريق راه را براى
سرپيچى از فرمان اوبازكردند. سپس به ذى الخو يصره مثال
مىزند كهچگونه وقيحانه و جسورانه به پيامبر(ص) كه
مشغولتقسيم مالى بود، گفت: عادل باش اى محمد كه
مىبينمعدالت را رعايت نمىكنى!
شهرستانى مىگويد: كسى كه اعتراض بر امام عادلمىكند
خارجى و باغى مىگردد، پس اعتراض برپيامبر(ص) سزاوارتر
است كه او را از امت اسلام خارجسازد. سپس مثالهاى ديگرى
از مخالفت برخىاصحاب با پيامبر(ص) مىزند و مىگويد:
اينمخالفتها و اعتراضات در زمانى بود كه پيامبر(ص)
دركمال قدرت، شوكت و سلامت بدن بود و منافقان كهكفر و
خدعه را در سينههاى خود مخفى كرده بودند،نفاق پنهان
خويش را با اعتراض بر پيامبر(ص) آشكارمىكردند، پس
مخالفتهاى آنها همچون بذرى مىماندكه اينك از آن،
فرقههاى گوناگون و شبهات گمراه كنندهروييده است.
ناگهان شهرستانى همه اين مقدمات خويش را
فراموشمىكند و مخالفتهاى صريح برخى از اصحاب را
كهوى به آنها عشق مىورزد و پيشواى خود مىشمارد
باشخص پيامبر(ص)، به مخالفت ميان صحابه تفسيرمىكند! او
مىگويد: اما اختلافاتى كه به هنگام بيمارىپيامبر (ص) و بعد
از رحلت آن حضرت ميان اصحابواقع شد، جملگى اختلافاتى
اجتهادى بودند كه مقصودهمه آنها برپايى شريعت و استمرار
راه دين بودهاست!سپس براى نمونه، روايت بخارى را در
سرپيچىعمر از درخواست رسول خدا(ص) نقل مىكند.
اختلافديگر را در همان اوان، در هنگامى مىداند
كهپيامبر(ص) صريحا فرمود: همگى به سپاه اسامه ملحقشويد
كه هركس سرپيچى كند مورد لعنت خداونداست. گروهى
گفتند: مىبايست فرمان پيامبر(ص) را بىچون و چرا اطاعت
كرد و گروهى ديگر (از جمله ابوبكرو عمر) گفتند: بيمارى
بر پيامبر(ص) سخت گشته ودلهاى ما طاقت جدايى از او را
ندارد، پس به سوى سپاهاسامه نمىرويم تا ببينيم وضعيت
پيامبر(ص) چهخواهد شد. او سپس مثالهاى ديگرى مىزند و
مسئلهامامت بعد از پيامبر(ص) را به عنوان پنجمين
ومهمترين مثال در اختلاف اجتهادى اصحاب ذكر
مىكند.(الملل و النحل، ج1، ص22).
303- صراطهاى مستقيم، ص67.
304- بسط تجربه نبوى، ص79.
روشن است كه پيش فرض سروش در اين عباراتبرخاسته از
باورهاى سنى است نه باورهاى شيعى، زيراشيعيان به دليل
اعتقاد به ارتباط امامان(ع) با عالم غيبو برخوردارى آنان از
مقام عصمت و در نتيجه حجيتواعتبار گفتار و كردار آنان
براى مردم، ايشان را داراىجايگاهى همچون پيامبر(ص) در
ابلاغ دين مىدانند و آبه تعبير سروش شخصيت آنان را نيز
مانند شخصيتپيامبر(ص) ذاتى دين مىشمارند. او به اين
نكته توجهنكرده است كه بخش قابل توجهى از گفتگوهاى
كلامىميان شيعه و سنى، در واقع پيرامون همين نكته است
كهآيا امامت، ذاتى دين و بخشى از اسلام عقيدتى است ويا
عرضى و از اجزاى اسلام تاريخى؟ پس استدلال وىبر بى فايده
و يا كم فايده بودن اختلافات كلامى ميان ايندو مذهب تنها
مىتواند اهل سنت را كه در پيش فرض بااو هم عقيده هستند
مجاب سازد و براى شيعيان كهمقدمات و پيش فرضهاى غير
مستدل اين ادعا را باورندارند، جز مصادره به مطلوب نخواهد
بود.
305- روشن است كه اعتقاد به مهدويت، باور همگانىميان
شيعيان و اهل سنت است و تنها معدودى ازعالمان اهل سنت
همچون ابن خلدون واقبال لاهورى ازآن سرباز زدهاند، بلكه
اعتقاد به ظهور منجى در بيشتراديان و مذاهب به چشم
مىخورد، از اين رو بنابراعتقاد سروش همه اديان و مذاهب
معتقد به ظهورمنجى گرفتار چالش با دمكراسى خواهند بود!
306- ر. ك: پايگاه اينترنتى:
ذرح .خژسزرژزح .سسس ، مطالب نقل شده در
تاريخ22/8/2005ميلادى.
اين نوشتار در صدد نقد ديدگاه عبدالكريم سروش وداورى
در باره آن نيست و تنها به اين اكتفا مىشود كهپيرامون اين
راى پرسشهاى گوناگونى قابل طرح است،از جمله: آيا تنها
يك تفسير از دمكراسى وجود دارد و يامىتوان تفسيرهاى
چندى از آن به دست داد، كه چالشىبا امامت و مهدويت
نداشته باشد؟ آيا فهم و تفسيرسروش از دمكراسى كه پيش
فرض او در اين ديدگاهاست، قابل نقادى است؟ آيا اين
دمكراسى كه به باورسروش قابل جمع با اتوريته هيچ
شخصيتى نيست،چه جايگاهى در عصر نبوى(ص) داشته
است؟ بهعبارت ديگر، اگر فردى با پيش فرض سروش در
آنعصر مىزيست آيا نبوت را هم به دليل تعارض بادمكراسى
همچون امامت و مهدويت رها مىكرد؟ آيا بافرض عدم پذيرش
امامت، مىتوان گفت عصر خاتميتعصر پايان اتوريته هر
شخصيتى از جمله شخصيتپيامبر(ص) است و يا هر مسلمانى
در عصر خاتميتهمچون عصر نبوت مواجه با اتوريته شخصيت
آنحضرت است؟ به عبارت ديگر، دين ورزى و
مسلمانىمعنايى جز پذيرش اتوريته پيامبر خدا(ص) در
همهاعصار ندارد. در اين صورت، سروش چالش دمكراسىبا
مسلمانى را چگونه حل خواهد كرد؟ آيا... ؟
307- سروش در تفسير خاتميت از روش علمىموجهى تبعيت
نكرده است، زيرا او در سخنرانى و نامههايش بر اين اصرار دارد
كه خاتميت مىبايست داراىمفهومى فربه و غليظ باشد و
فربهى آن نيز به اين استكه انسانها بعد از رحلت پيامبر
اكرم(ص) از سيطره هرشخصيت معصومى رهايى يابند و بى
نياز از آنان، راهسعادت خويش را به تنهايى بيابند و طى كنند.
اوپذيرفته است كه ميان خاتميت و امامت تناقص
منطقىنيست، بلكه با پذيرش امامت، خاتميت به زعم او
آداراى مفهومى رقيق خواهد شد، در حالى كه اگر ثابتشود
كه امامت و مهدويت نيز همچون خاتميت ازآموزههاى قطعى
درون دينى است، بر پژوهش گران ومفسران دينى است كه
ميان اين آموزههاى دينى الفت وهماهنگى برقرار سازند و حق
ندارند به بهانه فربه كردنيكى، ديگرى را حذف كنند. حتى
اگر فرض كنيم درتفسير هماهنگ اين تعاليم نكتههاى
مبهمى باقى بماند مادامى كه اين ابهامات منجر به تناقص
منطقى دوآموزه نگرديده است هيچ كس حق ندارد
حقايقىهمچون امامت و مهدويت را كه از پشتوانه صدها آيه
وروايت برخوردار است به بهانه پذيرفتن تفسير خاصى
ازخاتميت (نظريه اقبال لاهورى) و يا تفسير خاصى
ازدمكراسى، انكار كند.
ختم نبوت به معناى پايان يافتن سلسله پيامبران است وپيامبر
كسى است كه كلام خداوند را بدون واسطهانسان ديگرى
براى مردم نقل مىكند. پس ختم نبوتبه معناى پايان سخن
گفتن خداوند با بندگان برگزيدهاشاست. در عصر نبوت،
پيامبران خبر از كلمات و جملاتىمىدادند كه متكلم آن خدا
بود و در عصر خاتميت هيچكس هيچ كلامى را نمىتواند به
طور مستقيم از خداوندنقل كند كه در اين صورت ادعاى
نبوت كرده است. اينمعنا براى ختم نبوت با مفهوم صريح نبى
كه خبررساناز جانب خداست سازگار است و از سوى ديگر با
هيچيك از روايات امامان معصوم(ع) نيز تعارض ندارد، زيرادر
هيچ روايت شيعى نمىتوان يافت كه امامان(ع) ادعاكرده
باشند كه سخنى را از خداوند شنيدهاند. چنين دركروشنى از
خاتميت كه پايان عصر سخن گفتن خدا باانسان است و با
معناى روشن نبوت نيز سازگار است،هيچ تعارضى با دانش
الهى و غير اكتسابى امامان دوازدهگانه(ع) و عصمت آنان ودر
نتيجه حجيت ايشان بر مردمندارد.
نگارنده در نقد نظريه اقبال لاهورى پيرامون ختم
نبوت،مقالهاى نگاشته است كه مىتوان به آن مراجعه
كرد:امامى، مسعود، ((تاملى در فلسفه ختم نبوت از
ديدگاهشهيد مطهرى))، نشريه معارف اسلامى، شماره
10،بهمن 1381.
308- وقعة صفين، ص 513، بحار الانوار، ج32،ص544.
309- انعام، آيه 57، يوسف، آيه 40 و 67.
310- نهج البلاغه، خطبه 40.
311- نهج البلاغه، خطبه 125.
312- مراجعه شود به: بحوث في الملل و النحل، ج5،ص357.
313- ابوالحسن اشعرى، الابانه، باب دوم: ((قولنا الذينقول به
و ديانتنا التي ندين بها: التمسك بكتاب ربناعزوجل و بسنة
نبينا(ص) و ما روى عن الصحابة والتابعين و ائمة الحديث و
نحن بذلك معتصمون و بماكان يقول به ابو عبداللّه احمد بن
محمد بن حنبل آنضراللّه وجهه و رفع درجته و اجزل مثوبته
قائلون ولمن خالف قوله مجانبون، لانه الامام الفاضل و
الرئيسالكامل الذي ابان اللّه به الحق و دفع به الضلال و
اوضحبه المنهاج وقمع به بدع المبتدعين و زيغ الزائغين وشك
الشاكين فرحمة اللّه عليه من امام مقدم و جليلمعظم و كبير
مفخم و على جميع ائمة المسلمين))، بهنقل از ((بحوث في
الملل و النحل))، ج1، ص170.
314- براى مطالعه بيشتر در زمينه سير پيدايش وتحول
مذاهب كلامى در اسلام مراجعه شود به: مجموعهشش جلدى
((بحوث في الملل و النحل)) تاليف آية اللّهجعفر سبحانى.
315- شهيد سيدمحمد باقر صدر بر اين باور است كه
ازنخستين روزهاى آغاز رسالت پيامبر اكرم(ص) دوگرايش
ميان مسلمانان شكل گرفت، نخست گرايشى كهبه تعبد
دينى و داورى آن و تسليم در برابر نصوص دينىدر همه
عرصههاى زندگى ايمان داشت و دوم گرايشىكه باور
نداشت ايمان به دين اقتضاى تعبد به غيرعبادات را نيز دارد،
بلكه مىپنداشت كه مىتوانبراساس درك خود از مصلحت، در
مقابل نصوص دينىاجتهاد كرد و به تغيير و تبديل آنها دست
زد. او مىافزايدكه پيامبر(ص) در طول سالهاى رسالت خود در
مقابله باديدگاه دوم متحمل رنج فراوانى شد و حتى در
واپسينساعات زندگى خود، هنگامى كه در بستر بيمارى بود
ودرخواست كاغذ و قلمى كرد تا آخرين وصاياى مهمخود را
مكتوب سازد، مدافعان چنين گرايشى بهمخالفت با او
برخاستند. شهيد صدر مىگويد: علتانتشار و رشد ديدگاه
دوم در ميان مسلمانان اين بود كهطبيعت انسان ميل به اين
دارد كه براساس مصلحتى كهخود درك مىكند عمل كند و از
عمل به آنچه عمق آن رادرنيافته است گريزان است (ر. ك:
نشاة الشيعة و التشيع،ص75).
316- مقصود اين نيست كه فهم عمومى مسلمانان واصحاب
درصدر اسلام كه در مقابل اجتهادات دستگاهخلافت
قرارداشت، ضرورتا در رويكرد تعبد گرايى جاىمىگيرد،
زيرا چنان كه گذشت اين دو رويكرد ازنسبيت و مراتب و
طيفهاى گوناگونى برخوردارند ،بلكه مراد اين است كه
پيدايش تفسيرهاى جديد و بديعدينى از مجراى دستگاه
خلافت، به ظاهر به جهت تمايلخلفا به نوعى رويكرد عقل
گرايى بوده است.
317- صحيح بخارى، ج2، ص152، صحيح مسلم،ج4، ص56،
مسند احمد، ج1، ص252، منتهىالمطلب، ج2، ص663.
318- بقره، آيه 196.
319- مجموعه گردآورى شده روايات شيعه و اهلسنت در
اين زمينه را مىتوان در اين منابع يافت:بحارالانوار، ج30،
ص603، الغدير، ج6، ص198 وج8، ص 130، النص و الاجتهاد،
ص 194، معالمالمدرستين، ج2، ص188.
320- يعنى ارزش عمره او را افزون مىكند.
321- نام سرزمينى است كه از حدود عرفات شمردهمىشود.
322- كنز العمال، ج5، ص164.
323- همان.
براى آشنايى بيشتر با بحث متعه حج مراجعه شود به:متعة
الحج على ضوء الكتاب و السنة، تاليف جعفرسبحانى و ترجمه
همين اثر: ((متعه حج در كتاب وسنت)) فصلنامه تخصصى
فقه اهل بيت(ع)، شماره 44،زمستان 84.
324- علل الشرايع، ج2، ص368، بحارالانوار، ج81،ص140.
325- حى على خير العمل بين الشريعة و الابتداع، ص34.
براى مطالعه بيشتر مراجعه شود به: بحارالانوار،ج30، ص357،
النص و الاجتهاد، ص 238.
326- همان.
327- به فرموده قرآن كريم (بقره، آيه 229) اگر كسىهمسر
خويش را سه بار طلاق دهد و هر بار پشيمانگردد و رجوع
نمايد، در نوبت سوم در صورتى مىتواندبه نزد همسرش باز
گردد كه او مدتى به نكاح مرد ديگرىدرآيد و مقصود عمر از
امرى كه خداوند مهلت قرار داده،همان لزوم نكاح زن مطلقه
با مرد ديگر است.
328- صحيح مسلم، ج4، ص184، مسنداحمد، ج1،ص314.
براى مطالعه بيشتر مراجعه شود به:بحارالانوار، ج31، ص27 و
الغدير، ج6، ص178 والنص و الاجتهاد، ص 244.
329- صحيح بخارى، ج2، ص252. براى مطالعهبيشتر مراجعه
شود به: بحارالانوار، ج31، ص7 و النصو الاجتهاد، ص250.
330- الموطا، ج1، ص72. براى مطالعه بيشتر مراجعهشود به:
بحارالانوار، ج31، ص43 و النص و الاجتهاد،ص 218.
331- كنزالعمال، ج16، ص522. براى مطالعه بيشترمراجعه
شود به: بحارالانوار، ج30، ص594، الغدير،ج6، ص205، معالم
المدرستين، ج2، ص186، النص والاجتهاد، ص 207.
332- المغنى، ج7، ص572، المحلى، ج7، ص107،بداية
المجتهد، ج1، ص268، كنز العمال، ج16،ص519.
333- صحيح مسلم، ج4، ص38، السنن الكبرى، ج5،ص21.
334- براى آشنايى با اجتهادات ديگر عمر و برخىديگر از خلفا
و اصحاب مراجعه شود به: نهج الحق وكشف الصدق،
بحارالانوار، ج31 و 30، الغدير، ج6،النص و الاجتهاد، دلائل
الصدق، ج3، معالم المدرستين،ج2، ادوار فقه، ج1، ص423.
335- الشرح الجديد(شرح قوشجى بر تجريد العقائد)،ص408.
336- الاحكام في اصول الاحكام، ج4، ص216،الفصول في
الاصول، ج3، ص237، اصول السرخسى،ج2، ص90،
المستصفى، ص 346، تاريخ فقه و فقها،ص 21، تاريخ التشريع
الاسلامي، ص42.
337- فجر الاسلام، احمد امين، ص238.
338- النص و الاجتهاد، ص249، به نقل از ابن قيمجوزى.
339- معالم المدرستين، ج1، ص77.
340- سنن الدارمي، ج1، ص66، الطبقات الكبرى،ج6، ص101،
ذم الكلام واهله، ج2، ص203 و ج3،ص5.
341- تاريخ بغداد، ج13، ص333.
342- براى آشنايى با تعاريف مختلف استحسان وقياس در
مذاهب چهارگانه اهل سنت مراجعه شود، بهكتاب فقه و
قياس تاليف سيد احمد مير خليلى.
343- براى مطالعه در زمينه اصحاب حديث واصحاب راى
مراجعه شود به دو مقاله به همين نامها ونيز مقاله اجتهاد در
دائرة المعارف بزرگ اسلامى، ج9،ص126 و 113، ج6، ص559.
344- المعارف، ص494.
345- المذاهب الاسلامية الخمسه، مقاله وهبةالزحيلي،
ص526.
346- الموطا، ج2، ص86.
جالب توجه اين است كه شبيه همين گفت و گو در
منابعروايى شيعه از امام صادق(ع) و ابان بن تغلب نقل
شدهاست:
علي بن ابراهيم، عن ابيه، و محمد بن اسماعيل، عنالفضل بن
شاذان جميعا، عن ابن ابي عمير، عنعبدالرحمن بن الحجاج،
عن ابان بن تغلب قال: قلتلابي عبداللّه عليه السلام: ما تقول
في رجل قطع اصبعامن اصابع المراة كم فيها؟ قال: عشر من
الابل، قلت: قطعاثنين؟ قال: عشرون، قلت: قطع ثلاثا؟ قال:
ثلاثون، قلت:قطع اربعا؟ قال: عشرون، قلت: سبحان اللّه، يقطع
ثلاثافيكون عليه ثلاثون و يقطع اربعا فيكون عليه عشرون؟!ان
هذا كان يبلغنا و نحن بالعراق فنبرء ممن قاله و نقول:الذى جاء
به شيطان، فقال: مهلا يا ابان! هكذا حكمرسول اللّه صلى اللّه
عليه و آله ان المراة تقابل الرجلالى ثلث الدية، فاذا بلغت الثلث
رجعت الى النصف. ياابان، انك اخذتني بالقياس و السنة اذا
قيست محقالدين(ر. ك: الكافي، ج7، ص299، وسائل
الشيعه،ج29، ص352).
347- سنن نسايى، ج8، ص45.
348- المذاهب الاسلامية الخمسه، ص523.
349- براى آشنايى اجمالى با تاريخ پيدايش وتطورمذاهب
چهارگانه اهل سنت و مهمترين ويژگىهاىهريك از آنها،
مراجعه شود به كتاب المذاهب الاسلاميةالخمسه كه توسط
پنج دانشمند سرشناس از پنج مذهبفقهى بزرگ در اسلام،
يعنى امامى، حنفى، شافعى،حنبلى و مالكى نگاشته شده است.
350-ترتيب كتاب العين، خليل، ص 863.
351-المعجم الوسيط، ص105.
352-مائده، آيه 101.
353-الصدوق، كمال الدين وتمام النعمة، ص484، ب45، ح 4.
354-شلماب احتمالا كلمهاى فارسى است و آن يكنوشيدنى
است كه از دانههاى گياه ريزى شبيه جو كه درمزارع گندم
مىرويد تهيه مىشود.
355- الغيبه، ص362، انتشارات مؤسسة المعارفالاسلاميه.
356-الولاية السياسية، شقيرمحمد، ص 18 20.
357-كتاب الحج، ج3، ص348.
358-الولاية السياسيه، ص 32 34. نجاشى در ضمنكتابها
و رسالههاى شيخ كلينى از كتابى به نام ((رسائلالائمة (ع)))
نام برده است. رجال النجاشى، ص377).
359- سلسله نام يكى از دروازههاى شهر بغداد است كهشيخ
كلينى در نزديكى آن سكونت داشت.
360-ر. ك. جواهر الكلام، ج23، ص64.
361-مبسوط، ج2، ص80.
362-مهذب، ج1، ص354.
363-تحرير الاحكام، ج2، ص293.
364-جامع المقاصد، ج4، ص304.
365-تراث الشيخ الاعظم (كتاب المكاسب)، ج5،ص148.
366-شرائع الاسلام، ج2، ص23.
367-جواهر الكلام، ج23، ص62.
368-بيع (امام خمينى (ره) )، ج2، ص260 و 261.
369- مبسوط، ج2، ص230.
370- قواعد الاحكام، ج2، ص126.
371- ايضاح الفوائد، ج2، ص40.
372- جامع المقاصد، ج5، ص146.
373- جواهر الكلام، ج25، ص223.
374- همان.
375- شيخ مفيد (ره) مىفرمايد: ((اگر مدعى عليه
بهخواسته مدعى اقرار كند و بگويد مىخواهم به منمهلت
دهد تا پولش را به دست آورم، حاكم به مدعىمىگويد: آيا
سخن او را شنيدى... نظرت چيست؟ اگرگفت: مهلت
مىدهم كه پسنديده خواهد بود و اگر سرباززد حاكم
نمىتواند در اين زمينه شفاعت كند و در بارهمهلت دادن يا
چيز ديگرى به او اشارهاى كند)) مقنعه،ص724، و ر. ك: كافى
فى الفقه، ص447، نهايه،ص341، مراسم العلويه، ص 232،
غنيه، ص445،سرائر، ج2، ص160، جامع للشرائع، ص 523.
376- مستند الشيعه، ج17، ص129.
377- وسائل الشيعه، ج97، ص304، باب 35 از ابوابكيفية
الحكم، ح1.
378- مستدرك الوسائل، ج17، ص358، باب 11 ازابواب آداب
القاضى، ح2.
379-.مستند الشيعه، ج17، ص130.
380- ر. ك. الشرايع، ج4، ص81، قواعد الاحكام، ج3،ص430،
لمعه، ص90، الروضة البهيه، ج3، ص75،مجمع الفائدة و
البرهان، ج12، ص47، كشف اللثام،ج2، ص329(حجرى)،
رياض المسائل، ج9، ص255و 256، مستند الشيعه، ج17،
ص130، جواهر الكلام،ج40، ص148 و 149، تراث الشيخ
الانصارى(ره)،كتاب القضاء، ص85.
381- ر. ك. مبسوط، ج8، ص170، غنيه، ص445،سرائر، ج2،
ص160، شرايع الاسلام، ج4، ص81،الجامع للشرايع، ص523،
قواعد الاحكام، ج3،ص430، الدروس الشرعيه، ج2، ص73.
382- مجمع الفائدة و البرهان، ج12، ص56.
383- رياض المسائل، ج9، ص256.
384- مستند الشيعه، ج17، ص126 128.
385- سرائر، ج2، ص160.
386- مسالك الافهام، ج13، ص435، كشف اللثام،ج2، ص329
(طبع حجرى).
387- مسالك الافهام، ج13، ص435.
388- همان، به نظر مىرسد سخن ابوالصلاح حلبىچندان با
تفسير شهيد سازگار نباشد، بلكه برداشتمرحوم نراقى از
كلام حلبى به واقع نزديك تر است.ايشان مىنويسد: ((ظاهر
كلام ابوالصلاح حلبى اين استكه براى قاضى مستحب است به
اصل انجام صلحترغيب كند اما بهتر است واسطه گرى در آن
را به فردديگرى واگذار كند، زيرا ممكن است هر دو يا يكى از
آندو از قاضى شرم كند، آن گاه صلح بدون رضايت
انجامگيرد))، مستند الشيعه، ج17، ص127 128.
389- كشف اللثام، ج2، ص329، رياض المسائل، ج9،ص256،
جواهر الكلام، ج40، ص148 و 149.
390- مستند الشيعه، ج17، ص129.
391- الروضة البهيه، ج3، ص75.
392- جواهر الكلام، ج40، ص148 و 149.
393- ر. ك. كشف اللثام، ج2، ص329، رياضالمسائل، ج9،
ص256.
394- مجمع الفائدة و البرهان، ج12، ص47، تراثالشيخ
الاعظم (كتاب القضا)، ص85.
395- مبسوط، ج8، ص206، الشرايع، ج4، ص89،الجامع
للشرايع، ص 526، قواعد الاحكام، ج3،ص447، ايضاح الفوائد،
ج4، ص343. الدروسالشرعيه، ج2، ص91، مسالك الافهام،
ج13، ص485،مجمع الفائدة و البرهان، ج12، ص202، كفاية
الاحكام،ص271، كشف اللثام، ج2، ص342، رياض المسائل،ج9،
ص335، جواهر الكلام، ج40، ص248، عروةالوثقى، ج3،
ص110.
396-به كتابهاى قبلى مراجعه شود.
397-ر. ك. جواهر الكلام، ج35، ص79.
398-جامع المقاصد، ج9، ص193.
399-قواعد الاحكام، ج3، ص485.
400-كشف اللثام، ج2، ص363.
401-وسائل الشيعه، ج27، ص245، باب 9 از ابوابكيفية
الحكم، ح1.
402-جواهر الكلام، ج40، ص175.
403-مستمسك العروة الوثقى، ج12، ص189.
404-ر. ك. قواعد الاحكام، ج3، ص86، دروسالشرعيه، ج2،
ص143، روضة البهيه، ج5، ص360،رياض المسائل، ج7،
ص168.
405-كشف اللثام، ج2، ص91، چاپ حجرى.
406-مبسوط، ج2، ص369، شرائع الاسلام، ج2،ص196، قواعد
الاحكام، ج2، ص254، جامعالمقاصد، ج8، ص211، جواهر
الكلام، ج27، ص382،تكملة العروة الوثقى، ج2، ص121،
م11،تحريرالوسيله، ج2، ص36.
407- ر. ك. جواهر الكلام، ج27، ص377 384.
408- تذكرةالفقهاء، ج2، ص129 (حجرى).
409- مبسوط، ج2، ص395، سرائر، ج2، ص98،جامع للشرايع،
ص270، قواعد الاحكام، ج2،ص357.
410- جامع المقاصد، ج8، ص230.
411- قواعد الاحكام، ج2، ص356.
412- تذكرة الفقهاء، ج2، ص120.
413- ر. ك. جامع المقاصد، ج8، ص225، جواهرالكلام، ج27،
ص355 و 356، تكملة العروة الوثقى،ج2، ص121، م11.
414- جامع المقاصد، ج8، ص225.
415- تذكرة الفقهاء، ج2، ص120.
416- قواعد الاحكام، ج2، ص356.
417- تذكرة الفقهاء، ج2، ص120.
418- جامع المقاصد، ج8، ص226.
419- مبسوط، ج2، ص402.
420- تذكرة الفقهاء، ج2، ص120.
421- القواعد و الفوائد، ج1، ص291.
422- مبسوط، ج2، ص403.
423- مختلف الشيعه، ج5، ص54.
424- جامع المقاصد، ج8، ص250.
425- قواعد الاحكام، ج2، ص360، تذكرة الفقهاء،ج2، ص122.
426- ايضاح الفوائد، ج2، ص346.
427- مختلف الشيعه، ج3، ص112.
428- ايضاح الفوائد، ج2، ص346.
429- مبسوط، ج2، ص402 و 403.
430- مبسوط، ج2، ص330، شرائع الاسلام، ج2،ص111، حدائق
الناضره، ج21، ص44 و 45، جواهرالكلام، ج26، ص151 و152.
431- جواهر الكلام، ج26، ص152.
432- قواعد الاحكام، ج2، ص161، جواهر الكلام،ج26، ص151.
433- قواعد الاحكام، ج2، ص161.
434- ايضاح الفوائد، ج2، ص90.
435- جامع المقاصد، ج5، ص345.
436- جواهر الكلام، ج26، ص151.
437- عروة الوثقى، ج2، ص772 و 773، مسئله 27.
438- ر. ك. ايضاح الفوائد، ج2، ص90، جامعالمقاصد، ج5،
ص344 و 345.
439- مستمسك العروة الوثقى، ج13، 321 322.
440-.ر. ك. عروة الوثقى، ج2، ص773 م 27. حاشيهامام
خمينى و آقاى خويى(ره).
441- جواهر الكلام، ج26، ص151.
442- العروة الوثقى، ج2، ص773 م 27.
443- همان، حاشيه امام خمينى.
444- جواهر الكلام، ج26، ص151.
445- مستمسك العروة الوثقى، ج13، ص322.
446- جامع المقاصد، ج5، ص344 345.
447- عروة الوثقى، ج3، ص773، مسئله27.
448- مستمسك العروة الوثقى، ج13، ص321 و322.
449- عروة الوثقى، ج5، ص428، مسئله 27، حاشيهآقا ضياء
(چاپ جامعه مدرسين).
450- همان، حاشيه آقاى خويى.
451- همان، ج5، ص429.
452- همان، ص428.
453- شرائع الاسلام، ج2، ص111، الجامع للشرايع،ص302،
قواعد الاحكام، ج2، ص159، جامعالمقاصد، ج5، ص330،
اللمعه، ص135، مسالكالافهام، ج4، ص206، مجمع الفائدة و
البرهان، ج9،ص292، كفاية الاحكام، ص114، رياض المسائل،
ج5،ص406، جواهر الكلام، ج26، ص152 و 153، عروةالوثقى،
ج2، ص768، مسئله 13.
|