فاما قوله بالقياس فى الاحكام الشرعية، و اختياره مذاهب لابى حنيفه و غيره من فقهاء العامة لم يات بها اثر عن الصادقين(ع) فقد كنا ننكره عليه غاية الانكار ولذلك اهمل جماعة من اصحابنا امره واطرحوه، ولم يلتفت احد منهم الى مصنف له ولاكلام.«35»

اين مطلب را مرحوم شيخ در مقابل يك فقيه حنفى كه تعبيرات زشتى در رابطه با ابن جنيد داشته، بيان فرموده است. ايشان در پاسخ اين فقيه حنفى، از شخصيت ابن جنيد دفاع كرده، و درعين حال نظر او را در قياس رد نموده، و فرموده است: در تاييد قياس اثرى از صادقين(ع)نرسيده است لذا ما در مقابل نظر ايشان سخت مى ايستاديم. به همين جهت اصحاب ما به نظرات ابن جنيد اهميت نمى دادند.

فاما كتب ابى على بن الجنيد، فقد حشاها باحكام عمل فيها على الظن واستعمل فيها مذهب المخالفين فى القياس الرذل، فخلط بين المنقول عن الائمة (ع) وبين ما قاله برايه، ولم يفرد احد الصنفين من الآخر. ولو افرد المنقول من الراى لم يكن فيه حجة، لانه لم يعتمد فى النكقل المتواتر من الاخبار وانما عول على الآحاد.«36»

يعنى در كتابهاى ابن جنيد احكامى وجود دارد كه منشا و دليل آنها ظنى و قياسى است كه مخالفين به آن عمل مى كنند. او اينها را از احكامى كه دليلش در روايات آمده، جدا نكرده است و اگر جدا مى كرد باز رواياتش براى ما حجت نمى شد زيرا ابن جنيد بر اخبار آحاد تكيه مى نمايد و آنها را حجت مى داند.

واجبت عن المسائل التى كان ابن الجنيد جمعها وكتبها الى اهل مصر، ولقبها بالمسائل المصرية وجعل الاخبار فيها ابوابا وظن انها مختلفة فى معانيها، و نسب ذلك الى قول الائمة(ع) فيها بالراى، وابطلت ما ظنه فى ذلك وتخيله... .«37»

مقصود مرحوم شيخ از اين نوشتار آن است كه رواياتى كه ظاهرا با همديگر مخالف اند، تخالف واقعى ندارند و قابل جمع هستند. ايشان در اين مقام سوال هاى اشخاص را نقل مى كند، تا اين كه مى فرمايد: پيش از اين از مسائلى كه ابن جنيد آنها را در كتابى جمع نموده و براى مردم مصر فرستاده پاسخ گفتم و دليل او را باطل ساختم. او در آن كتاب اخبار را باب باب كرده و خيال نموده كه معانى آن اخبار با يكديگر تخالف واقعى دارند، و علت آن را هم اجتهاد و راى ائمه(ع) بيان كرده است.

از مطالبى كه مرحوم شيخ درباره ابن جنيد فرمود، به دست مى آيد كه ايشان همان گونه كه روش اصحاب حديث را رد نمود با روش آنان كه به عقل در استنباط احكام بيش از حد ميدان مى دادند، به مخالفت برخاسته است. بدين خاطر بايد شيخ مفيد را بنيان گذار يك خط فكرى جديد در استنباط احكام شرعى فرعى دانست.

2- تفاوت روش فقهى شيخ مفيد با ابن ابى عقيل تفاوت چشم گيرى بين روش فقهى شيخ مفيد با شيوه ابن ابى عقيل ديده نمى شود. زيرا همان گونه كه در حالات ابن ابى عقيل(ره) نوشته اند، ايشان هم مثل شيخ مفيد(ره) داراى منهج اجتهادى بوده و مسائل اصولى را از مسائل فقهى جدا كرد، و كتابى در اصول به نام المتمسك بحبل آل الرسول به رشته تحرير درآورد. ابن ابى عقيل عقل را در استنباط احكام به عنوان منبع معرفى نمود و در عين حال بسان ابن جنيد افراط نكرد تا مورد حمله فقهاى شيعه قرار گيرد. گواه اين مطلب عدم اعتراض مرحوم شيخ مفيد بر ابن ابى عقيل است.

سمعت شيخنا اباعبدالله(ره) يكثر ثناء على هذا الرجل.«38» تنها تفاوت بين اين دو فقيه اين است كه ابن ابى عقيل منهج فقه اجتهاد را بنا نهاد و سپس مرحوم شيخ مفيد آن را پرورش داد.