- پاورقى
1- الوسيط،ج5،فقره163167،ص229239 الفقه الاسلامى
فى ثوبه الجديد،ج3، فقره 194190،ص327318،چاپپنجم.
2- الفقه الاسلامى فى ثوبه الجديد،ج3،آخر
فقره192،ص324،چاپ پنجم.
3- الوسيط،ج5،فقره 197،ص292294.
4- همان،فقره 198200،ص294297.
5- الفقه الاسلامى فى ثوبه الجديد،ج3،فقره
183187،ص300350،چاپ پنجم و فقره193،ص324326 و
فقره198،ص334335 .
6- اين نص در طرق شيعه نيز وارد شده است.رك: وسائل
الشيعه،ج19،روايات باب3،از ابواب قصاصدرنفس،ص55و65.
7- وسائل الشيعه،ج32،ب13، از احكام وقف وصدقات،
ص319320.
8- سوره بقره، آيه 275.
9- وسائل الشيعه،ج18،ب1، از ابواب صفات قاضى،ح9،ص101
اكمال الدين و اتمامالنعمه، باب45 توقيعات،
توقيعچهارم،ص484، دارالكتب الاسلاميه،تهران كتاب
الغيبه،شيخ طوسى(ره)،ص177، نجف اشرف.
10- جامعالاحاديث،ج20،ص58.
11- همان،ص59 60.
12- كاثره: بيشتر ازاو داشت. در فزونى مال يا عدد براو فخر
فروخت(المنجد فىاللغه، ص674،واژهكثر).
13- من لايحضره الفقيه،ج3،ص383.
14- معانى الاخبار،ص291.
15- جامع الاحاديث،ج20،ص8.
16- كافى،ج6،ص2،ح3.
17- همان،ح2.
18- همان،ح7.
19- جامع الاحاديث،ج20،ص213.
20- بحارالانوار،ج10،ص99 الخصال،ج2،ص610.
21- همان،ج104،ص71.
22- همان.
23- همان،ص72.
24- همان،ص72،ح67.
25- الحياه،ج4،ص277276.
26- صحيفه سجاديه: در دعاى آن حضرت(ع) براى
مرزبانان:27.
27- بحار الانوار،ج104،ص72.
28- سوره نوح،آيه12.
29- سوره منافقون،آيه9.
30- مستدرك الوسائل،ج1،ص387،ب51 ازابواب
جهادنفس،ح19.
31- مستند نراقى،ج2،ص466.
32- كافى،ج5،ص504.
33- همان،ص504،ح1.
34- وسائل الشيعه،ج14،ص106،ب76 از ابواب مقدمات
نكاح،ح1.
35- همان،ص172،ب76 از ابواب مقدمات نكاح،ح1.
36- همان،ص15،ب115 ازابواب مقدمات نكاح،ح2.
37- كافى،ج5،ص292،ح2.
38- وسائل الشيعه،ج17،ص343،ب 15 ازابواب احياى
موات،ح1.
39- كافى،ج5،ص294. همچنين در وسائل،ج17،ص34،ب12
از ابواب احياى موات،ح3، با اختلاف اندكى روايت شدهاست.
40- رسالهلاضرر نفى ضرر درمجموعه وسائل فقهى، ص116.
41- مبسوط،ج6،ص285.
42- غنيه،ج2،ص416.
43- سوره نساء،آيه141.
44- هم چنين در معاملاتى كه براى تحصيل منفعت، هزينه
هايى مىشود، مثل مسافرت وغيرآن، اما سودى به
دستنمىآيد، ضرر صدق مىكند زيرا مخارج سفر از يك غرض
عقلايى چون تجارت، ناشى مىشود بلكه ممكن است
گفتهشود: حتى اگر سودى هم برده شود باز برمخارجى كه
در تحصيل آن صرف گرديده، ضرر صدق مىكند هرچند
باسودبه دست آمده جبران مىشود. پس باب،باب تزاحم است و
آنچه موجب تحمل ضرر است اگر غرضمهم تر باشد،
مقدماست و در غير اين صورت مقدم نيست. تجارت و كاسبى
امرى است كه بر تحمل مخارج تجارت مقدم
استهرچندسودى در كار نباشد زيرا تعطيلى تجارت سبب
اختلال نظام معيشتى مىگردد و اين خود برضرر مالى كه
احيانا بهسبب نفقات لازم وارد مىشود، ترجيح دارد.
45- اسلام و تنظيم خانواده،ج2،ص456 صحيح
بخارى،ج6،ص118 119، كتاب نكاح،بابكراهت ترك ازدواج و
خصىنمودن،چ دارالفكر.
46- صحيح بخارى،ج6،ص118، كتاب نكاح،باب كراهت ترك
ازدواج و خصى نمودن.
47- مجمع الزوائد،ج4،ص254.
48- تهذيب،ج4،ص190، باب 46 از ابواب ثواب روزه.
49- سوره بقره،آيه 195.
50- وسائل الشيعه،ج2،ص582،باب 33 از ابواب حيض، ح1.
51- همان،ج19،ص15،باب ازابواب قصاص،ح1.
52- نورى، فضل اللّه،رساله قاعده ضمان،ص42، چ جامعه
مدرسين.
53- سيد مرتضى،الذريعه،ج،ص306 ناصريات،ص183 شيخ
طوسى،العده،ج، ص360 المبسوط،ج3، ص291وج4،ص20.
54- الذريعه،ج،ص306 ناصريات،ص183.
55- المبسوط،ج3،ص291 ج4،ص49و294 ج6،ص195
ج8،ص19.
56- ناصريات،ص183.
57- الذريعه،ج،ص306.
58- العده،ج،ص360.
59- المبسوط،ج4،ص49و294 ج6،ص195.
60- ابن ادريس،السرائر،ج3،ص36.
61- علامه حلى، مختلف،ج3،ص388 منتهى
المطلب،ج،ص186.
62- علامه حلى، قواعد الاحكام،ج2،ص80.
63- محقق حلى، معتبر،ج2،ص117 الرسائل التسع،ص113
مختلف،ج،ص265.
64- علامه، تذكره،ج8،ص298.
65- مختلف،ج5،ص15.
66- همان،ج3،ص388.
67- منتهى المطلب،ج،ص186.
68- به عنوان نمونه به مدرك قبل رجوع شود.
69- سبزوارى،ذخيره المعاد،ج،ص113.
70- نراقى،عوائد الايام،ص267.
71- نجفى،جواهر الكلام،ج،ص319.
72- همدانى،مصباح الفقيه،ج،ص55.
73- طباطبايى،مفاتيح الاصول،ص196.
74- عوائد الايام،ص267.
75- مصباح الفقيه،ج،ص139.
76- امام خمينى،كتاب البيع،ج3،ص27.
77- خويى، كتاب الصلاه،ج2،ص93.
78- همان.
79- مصباح الفقيه، ج،ص41 ج2،ص428 و492 ج5،ص98.
80- البيع،ج5،ص63.
81- بحوث فى شرح العروه الوثقى،ج،ص368.
82- فواتح الرحموت،ج،ص345.
83- المستصفى،ج2،ص111.
84- آقا رضا همدانى، كتاب الطهاره،ج،ص151 به نقل از شيخ
انصارى.
85- دروس فى علم الاصول،ج،ص240.
86- ناصريات،ص183 مفاتيح الاصول،ص196.
87- مفاتيح الاصول،ص196.
88- ايضاح الفوائد،ج،ص135. عبارت چنين است:
والالفاظ اذا اطلقت انما يحمل على الغالب لاعلى النادر.
89- مدارك الاحكام،ص114.
90- امام خمينى،كتاب البيع،ج3،ص27و28 خويى،
الطهاره،ج4،ص68 حلقات صدر، حلقه2،ص125.
91- ناصريات،ص183.
92- مدارك الاحكام،ص114.
93- كتاب البيع،ج3،ص27و281.
94- كتاب الطهاره،ج،ص314.
95- همان،ج4،ص68.
96- حلقات،حلقه2،ص125.
97- هاشمى، بحوث فى علم الاصول،ج3،ص430.
98- كتاب الطهاره،تقريرات درس فانى،ج،ص301.
99- بحوث فى علم الاصول،ج3،ص431.
100- المستصفى،ج2،ص111.
101- مفاتيح الاصول،ص196.
102- فواتح الرحموت،ج،ص345.
103- حلقات،حلقه2،ص125 مظفر،اصول الفقه،ج،ص172 و
ساير كتب اصولى.
104- سبزوارى،مهذب الاحكام،ج2،ص66.
105- مانند اين مناقشه كه اصولانعل از نظرلغت شامل جوراب
نمىشود.
106- مكاسب محرمه،ج2،ص38.
107- توضيح اين نكته و نكته هاى بعدى كه نسبت به قسم
دوم و سوم ذكر مىشودبعدا خواهد آمد.
108- مكاسب محرمه،ج،ص301.
109- البيع،ج،ص383.
110- پيش از اين درباره سند حديث نبويعلى اليد ما اخذت
حتى تودى به تفصيل بحث و روشن شد بسيارى از
فقهاىگذشته درعين عدم اعتماد به برخى از راويان سند از
راه هاى مختلف به روايت اعتماد كرده اند. از جمله حضرت
استادآيه اللّه وحيدخراسانى در درس خارج مكاسب مىفرمود:
بسيارى از بزرگان افزون بر استناد به روايت، صدورآن را
مسلمدانسته اند ازجمله ابن زهره و ابن ادريس با اين كه خبر
واحد راحجت نمىدانند و نيز علامه حلى و شهيد اول و شهيد
دومكه از نظر رجالىبسيار سختگيرند براساس فرمايش اينان،
مضمون يا خود روايت، اجماعى است. درهر صورت
نمىتوانيماين روايت را به خاطر سند، كنار بگذاريم.
111- ابن زهره،غنيه النزوع،ص537، به نقل از كتاب البيع،
شهيد مصطفى خمينى.
112- سيد مرتضى، الانتصار،ص192.
113- محقق نراقى، عوائد الايام، عائده33،ص318.
114- عوائد الايام، عائده33،ص318. بخشى از اين عبارت،
پيش ازاين بيان شد.
115- مكاسب،ج2،ص202.
116- حاشيه ءمكاسب،ص34.
117- المكاسب و البيع،ج،ص334.
118- مكاسب،ج2،ص206.
119- حاشيه ءمكاسب،ص96.
120- همان،ص96.
121- حضرت امام خمينى،البيع،ص240.
122- اقرب الموارد،ج2،ص1252، انتشارات كتابخانه آيه اللّه
نجفى.
123- مصباح الفقاهه،ج2،ص4.
124- منيه الطالب،ج،ص227.
125- مصباح الفقاهه،ج2،ص128.
126- حاشيه مكاسب،ص78.
217- آيه اللّه تبريزى، ارشاد الطالب،ج،ص147.
218- مكاسب،ج2،ص209.
129- علامه ءحلى،تذكره الفقها، كتاب الغصب،بحث سوم،
ج2،ص381.
130- همان.
131- همان،ص210.
132- همان،ص206.
133- آخوند خراسانى،حاشيه ءمكاسب،ص34.
134- محقق ايروانى،حاشيه مكاسب،ص95.
135- محقق يزدى،حاشيه مكاسب،ص96.
136- منيه الطالب،ج،ص517.
137- المكاسب و البيع،ج،ص318.
138- وسائل الشيعه،ج14،باب88 از ابواب نكاح العبيد
والاماء،ح2،ص591.
139- همان،ج4،ص593.
140- مصباح الفقاهه،ج3،ص143.
141- همان، ص89 پاورقى.
142- سوال و جواب، استفتائات و آراء سيد محمد كاظم
يزدى،ص25،سوال 40، مركز نشرعلوم اسلامى.
143- محقق يزدى، عروه الوثقى،ج2، كتاب الاجاره،
فصل3،مساله21.
144- همان،مساله 3.
145- آيه اللّه خويى، مستند العروه الوثقى،كتاب
الاجاره،ص173.
146- همان.
147- آخوند خراسانى،حاشيه مكاسب،ص3.
148- كتاب البيع،ج،ص20.
149- حاشيه مكاسب،ص55.
150- المكاسب والبيع،ج،ص90.
151- مصباح الفقاهه،ج،ص34.
152- همان.
153- حاشيه مكاسب،ص55.
154- مصباح الفقاهه،ج2،ص35.
155- المكاسب والبيع،ج،ص19.
156- مصباح الفقاهه،ج،ص36.
157- كتاب البيع،ج،ص20.
158- مقبوض بالسوم اين است: اگر كسى كه مىخواهد
جنسى را بخرد، آن را بردارد و دردست او تلف شود، مانند اين
كههنگام ديدن جنس شكستنى، از دستش بيفتد و بشكند.
159- يك نماز از اوفايت شوذ.
160- ازبس اين درآورد ظهرا.
161- وهشت ركعت نوافل عصر.
162- الجواب درآخروقت.
163- اول ماه در كذرذ.
164- اكرجه بعضى تن بذان اب كى بركرفت.
165- يانه ولى بين يا ونه حرف م است.
166- كفر و معذرتهم.
167- گمان نميرود بين اله و مهدى كلمه اى حذف شده
باشد.
168- زكوه نذر خوانده مىشود و شايد قدر (يعنى مقدار) ولى
نذر درست است جز اينكه بمعنى جور نمىآيد.
169- بنج وسق.
170- مانند مسائل205و207.
171- تاريخ فقه و فقها،ابوالقاسم گرجى،ص155.
172-الناصريات،ص11،م24،ص113،م25،ص132،م34،
ص136،م35،ص15،م46.
173- همان،ص306،م137.
174- همان،ص292،م127.
175- همان،ص442،م205.
176- شخصيت ادبى سيد مرتضى،ترجمه ادب
المرتضى،ص103 الناصريات،ص442،م205.
177- همان،ص104.
178- الناصريات،ص62.
179- همان.
180- مانند،ص80،م ، ص199، م77، ص116، م28، ص108،
م24، ص10،م 20، ص38، م180، ص338، م159،ص287،
م124.
181-مانندص334،م157،ص327،م153،ص300،م135،ص88،م13
،ص107،م23،ص147،م45.
182- آيه اللّه واعظ زاده طبسى درمقدمه تحقيق ناصريات،
تعداد مسائل مورد وفاقاماميه و زيديه را 81 مسالهبرشمرده
كه مساله هاى 3و34 از آن جمله است و مسائل مورد اختلاف
را نزديك 96 مساله بيان كرده است.
183- مانندص89،م13 كه درآن مىگويد:ومن حكى عن
الشافعى انه ليس بنجس فقد وهم عليه.
وص78،م6: ومن حكى عن(الشافعى)،عيسى بن ابان انه طاهر
مطهر،وذلك غير معمول عليه.
184- مانندص17،م63 كه بعداز بيان قول خويش ديگر آرا را با
تعبيروروى بيان كرده است.
185- مثل ص147،م44.
186- مانندص177،179تا 65وص29و292،م127.
187- مانند ص292،م127 كه به كتاب العدد ارجاع مىدهد.
188- الناصريات،ص145.
189- همان،ص147.
190- همان،ص177.
191- ر.ك: مسائل2،8،14،8،83،114.
192- الناصريات،ص244،م89.
193- همان،ص269،م114.
194- چاپ دار التقريب بين المذاهب الاسلاميه.
195- الناصريات،ص42.
196- همان،ص413و424.
197- همان،ص199،م77.
198- همان،ص203،م80.
199- همان،ص400.
200- همان،ص418.
201- همان،ص422.
202-
همان،ص22و230و256و304و307و320و32و8و229و224.
203- همان،ص68،م1.
204- همان،ص438،م111.
205- مثلا در ص370،م175 مىفرمايد:دليلنا على صحه ما
ذهبنا اليه ماروى عن النبى(ص)انه قال اين روايت از
طريقعامه است. نيز ر.ك:
ص233،م73،ص235،م74،ص240،م75.
206- الناصريات،ص446.
207-همان،ص113،م25،ونيزص108،م23،ص137،م36،
ص184،م69،ص147،م44.
208- همان،ص137ونيزر.ك:ص115،108.
209- همان،ص138.
210- همان،ص232و233.
211- همان،ص208.
212- همان،ص93،م14.
213- همان،ص208.
214- همان،ص95.
215- همان،ص275.
216- همان،ص276.
217- همان.
218- همان،ص260،م108.
219- همان،ص278و279.
220- اين قبيل مسائل عبارتند از:ص72، م3، ص173، م55،
ص208، م64، م82، ص355، م169،ص369، م175،ص438،
م20، ص440، م203.
221- الناصريات،ص208و209،م82.
222- همان،ص47.
223- نمونه هاى اين مسائل عبارتند از:ص145، ص147،
ص17، ص177، ص193، م73، ص202،م80، ص404،ص405،
ص258، ص29، م127، ص359، ص392، م185، ص41، م19،
ص415، م193، ص258، م108، ص303، م136،ص307، م139،
ص17، م63.
224- الناصريات،ص320و323.
225- همان،ص306.
226- همان،ص320.
227- همان،ص73.
228- همان،ص72و73.
229- همان،ص105.
230- همان،ص429.
231- همان.
232- همان،ص193.
233- همان،ص194.
234- همان،ص70.
235- نويسنده درمقدمه مىگويد:لعموم البلوى به ولم اخل
شيئا مما يجب اعتقاده مناشاره الى دليله و حجه عمله
علىصغر الحجم وشده الاختصار..
236- المجموعه الثالثه من رسائل الشريف المرتضى،ص81.
237- هركدام از اين موضوعات تحت عنوانفصل آمده است و
حاوى احكامى چند است.
238- جمل العلم و العمل(رسائل المرتضى،ج،ص9.)
239- شايد درزمان هاى متاخر هم به پيروى از رسوم و سنت
هاى مانده از آن زمان بوده كه مولفان، كتاب هاى خود راپس
از درخواست يكى از سادات و يا بزرگانتاليف مىكردند.
240- مانند مفيد در مقنعه.
241- ر.ك:رسائل المرتضى،ج3،جمل العلم و
العمل،ص25و26و29و32و40و57و63.
242- همان،ج3،ص45.
243- مانند صفحه 31 فصل كيفيه افعال الصلاه واذا كبر ارسل
يديه، ولايضع واحده على الاخرى.
244- همان،ص4،شايد مقصود از لان الروايه استدلال به
شريكهتعليل و بيان حكمت باشد بر طبق روايت، والا
مبناىسيد، عدم تمسك به اخبار آحاد است و تنها اجماع را
دليل قاطع برمى شمارد(چنانچه درمباحث مربوط به كتاب
الانتصارذكرگرديد.) ايناحتمال هم وجود دارد كه سيد هنوز
به تثبيت مبنايى نپرداخته و اين با نظر در عبارات او
درخصوص قنوتنماز جمعه، قوت پيدا مىكند. آن جا كه
مىفرمايد:واختلفت الروايه فى قنوت الامام،وروى انه يقنت
قبل الركوع و كذلكالذين خلفه وروى انعلى الامام اذا صلاها
جمعه مقصوره قنت قنوتين فى الاولى قبل الركوع و فى الثانيه
بعدالركوع.(ص42).
245- المجموعه الثالثه،ص25.
246- همان،ص29.
247- همان،ص30.
248- همان،ص60.
249- همان،ص53.
250- همان،ص62.
251- اين دو رساله در مجموعه اول از رسائل الشريف
المرتضى چاپ گرديده كه درتحقيق نيز بر همان چاپ اعتماد
مىكنيم.
252- ر.ك: مقدمه اى بر فقه شيعه،ص75.
253- موجود دركتابخانه دانشگاه
تهران،5/1080(فهرست،ج3،ص612)وكتابخانه
ملك5/593(فهرست،ج5،ص93).
ضمنا كتاب ديگرى نيز به نام المسائل التى انفردت بها الاماميه
نيز در شمار تاليفات سيد آمده (مقدمه اى بر فقه
شيعه،مدرسى طباطبايى) كه مشتمل بر 9 مسالهذكر شده و
شايد اين همان رساله المسائل الموصليات الثانيه باشد
نسخهرساله المسائل التى انفردت بها الاماميه دركتابخانه
ملك6/593(فهرست،ج5،ص94)موجود است.
254- لوءلوه البحرين، شيخ يوسف بحرانى،چاپ دوم،موسسه
آل البيت، تحقيق سيد صادق بحر العلوم،ص321.
255- المجموعه الاولى،ص169.
256- همان،ص201.
257- همان،ص170.
258- همان،ص212.
259- همان،ص212،213.
260- مثل المجموعه
الاولى،ص24،م54و55،ص228،م3و32،ص25،م77.
261- همان،ص215،م2.
262- مانند رسائل المرتضى، المجموعه الاولى، ص248، م66و
67و 68و 69، 70، ص253، م82.
263- مانند الموصليات
الثانيه،ص18،م5،ص192،م7،ص169،م9.
264- بهعنوان نمونه:ص245،م 60،ص245، م6،ص238،
م49،ص217، م4،ص247، م64و 65 و.
265- المجموعه الاولى،ص216.
266- همان،ص219.
267- مثل ص22، م18، ص19، ص223، م22، ص226، م29،
ص230، م36 ص23، م38و 39، ص232،م40و 4و 42و43،
ص215،م2.
268- همان، ص23،م35 ص23،ص39،ص230،م36.
269- المجموعه الاولى،ص224،م24.
270- همان،ص226.
271- همان،ص239،نيزر.ك:ص240،م5،ص240،م52.
272- همان،ص229،م33.
273- همان،ص236،م46.
274- همان،ص237،م47.براى موارد ديگرر.ك:المجموعه
الاولى،ص238، م48و49، ص233،م44،و.
275- همان،ص257،م91.
276- همان،ص238،م48.
277- همان،ص194و195،م8.
278- همان،ص242.
279- همان،ص197.
280- همان،الموصليات الثالثه،ص24،م55.
281- همان،ص211.
282- همان،ص174.
283- همان،ص213،م1.
284- همان،ص235.
285- همان،ص235.
286- بدين جهت اين تعبير را آورد كه فعلا بحث ما در مورد
فقه سيد مرتضى است وزمان ايشان و قبل از او منظوراست.
287- المجموعه الثانيه،ص18.
288- همان،ص19.
289- همان،ص21.
290- همان،ص89و90.
291- سير اعلام النبلاء،ج17.
292- المجموعه الرابعه،ص303.
293- المجموعه الثانيه،ص320.
294- همان،ص387.
295- المجموعه الرابعه،ص328.
296- المجموعه الاولى،ص130.
297- همان،ص160 .
298- شخصيت ادبى سيد مرتضى،ص94
299- لابد من الاشاره الى ان سيدنا الاستاذ الشهيد قدس اللّه
نفسه قد القى هذا البحث فى فتره تعطيلات الدروس
الحوزويه، فلم تكن الفرصه كافيه لاكمالالبحثبفصوله الثلاثه
المذكوره فى المقدمه، وقد توقف عند الركن الثانى من
الفصلالثانى.
300- جواهر الكلام37:34.
301- راجع: كتاب المكاسب لشيخنا الانصارى قدس سره.
302- انظر : جواهر الكلام 26:165
|