اول: آن كه معرفت الله افضل جميع حسنات است، بعد از آن، نماز افضل است از ساير اعمال.

ثانى: آن كه نماز كه بعد از معرفه الله و علم به معرفت مبدا و معاد بوده باشد، افضل است از جميع طاعات و عبادات چه معرفت مبدا و معاد شرط صحت نماز است، چنانچه در حواشى من لايحضره الفقيه آورده  ام.

ثالث: از طريق من لايحضره الفقيه و كافى كلينى و ساير اصول معول عليها، به طريق و اسانيد مختلفه:

رابع: از طريق كلينى و من لايحضره الفقيه و ساير اصول حديث، قال رسول الله (ص): «الصلاة ميزان، فمن وفى  استوفى»((517))، نماز ترازوى دين و مكيال سعادات است، كه جميع طاعات و حسنات بر او سنجيده مى شود.

خامس: حديث مشهور از اهل بيت نبوت و عصمت صلوات الله و تسليماته عليهم كه صدوق رضوان الله تعالى عليه در كتاب من لايحضره الفقيه مرسلا، روايت كرده است، و مراسيل كتاب فقيه در حكم مسانيد صحاح است نزداصحاب نور الله تعالى مضاجعهم و شيخ الطايفه ابوجعفر الطوسى قدس الله نفسه در كتاب تهذيب الاحكام، به طريق مسند حسن، بلكه صحيح على الاصح از حماد بن عيسى روايت كرده:

باب بداءه القول في الطهاره
اساس: «طهارت» در لغت به معنى نزاهت ونظافت است، و در اصطلاح شرع اسم وضو و غسل وتيمم است، بر وجهى كه صلوح تاثير در اباحت عبادت داشته باشد.

اول: از براى نماز سنت وضو سنت است و نيت استحباب لازم است و قصد وجوب صحيح نيست، اگر چه وضو به  نيت استحباب شرط انعقاد صحت نماز مندوب است و بى طهارت، تلبس به نماز مطلقا مشروع نيست و منشا استيجاب عقاب است.
و در اين مقام انظار دقيقه و تحقيقات عميقه را در كتاب عيون المسائل آورده ام.

دويم: از براى طواف مستحب وضو مستحب است. پيش من و اكثر محققين اصح آن است كه شرط اصل صحت  طواف مستحب نيست، بلكه شرط كمال و رجحان است.

سيم: از براى مس كتابت قرآن كه مستحب باشد وضو مستحب است، يعنى نيت استحباب لازم است. اما مشروعيت  مس مشروط است به طهارت و بدون طهارت حرام است و موجب ترتيب عقاب مى شود، چنانچه در نماز مندوب  مذكور شد.
وشيخ طوسى درمبسوط((528)) و ابن ادريس در سرائر((529)) رحمهما الله تعالى مى گويند:
مس خط مصحف بى وضو مكروه است و حرام نيست.
و من اين قول را ضعيف و مخالف ظاهر قرآن و حديث مى بينم.

چهارم: از براى تلاوت قرآن، خواه واجب باشد و خواه سنت، وضو مندوب است و شرط كمال است نه شرط صحت،چنانچه در طواف مندوب نيز شرط صحت نيست، على الاصح.

پنجم: از براى تحمل مصحف واجب يا مستحب، وضو مستحب است و شرط كمال است نه شرط مشروعيت. واستحباب وضو اين جا از جهت تعظيم مصحف است، حمل به هر طريق كه واقع شود، اگر چه در خريطه يا درصندوقى يا در قلامه بضم قاف و تشديد لام، يعنى مقلمه و مجره بوده باشد و حامل، خريط يا صندوق يا قلامه راحمل كند. و اگر چه حمل به گرفتن علاقه يا بند يا غلاف يا امثال آن بوده باشد...

دوازدهم: از براى زيارت قبور مومنين، چنانچه در متن حديث تقييد شده، وضو مستحب  است. و در زيارت قبور انبياءو ائمه و قبور صالحين تاكيد بيشتر است.

سيزدهم: از براى خواب كردن مطلقا وضو سنت است.
و غايت دراين وضو وقوع خواب است برصفت كمال، چنانچه در عيون المسائل بيان كرده ام، و تيمم اين جا افضل است از وضو، با وجود آب و تمكن از استعمال.

چهاردهم: جنب را به خصوص از براى خوابيدن وضو سنت است، و اين وراى وضوى مستحب از براى خواب است،چنانچه در حديث وارد شده است.

پانزدهم: كسى را كه جنب شده باشد از احتلام، اگر خواهد كه قبل از غسل جنابت مجامعت كند وضو مستحب است  از براى جماع، و درحديث وارد شده كه اگر بى وضو مجامعت كند امن نخواهد بود از آن كه فرزندى از آن مجامعت  متولد شود، مجنون باشد.
و استحباب وضو مقصور بر مظنه احتمال حمل نيست، بلكه عام است چه اختصاص علت شرعيه مستلزم تخصيص  حكم شرعى نمى باشد. و در جنابت از غير احتلام، بى وضو جماع مكروه نيست...

بيست و يكم: تجديد وضو از براى هر طواف مجدد، خواه واجب و خواه مندوب، مستحب است، على الاصح، به  مقتضاى ظاهر نص «الطواف بهذا البيت صلاة((530)).
وشيخ شهيد رحمه الله تعالى در ذكرى((531)) مايل به جانب ترجيح استحباب است، و آن كه شارح نفليه در اين  موضع نفى استحباب به او اسناد كرده، ماخذى ندارد.

بيست و دويم: پيش بعضى از اصحاب تجديد وضو از براى سجده تلاوت مستحب است. و شيخ شهيد درذكرى((532)) نافى ثبوت استحباب است. و ظاهر اطلاق نصوص افاده اثبات مى كند.

بيست و سيم: بعضى حكم به استحباب تجديد وضو از براى سجده شكر كرده  اند و كلام در آن مثل كلام در تجديد ازبراى سجده تلاوت است بعينه.

بيست و چهارم: اقرب پيش من آن است كه تجديد وضو از براى هر چيزى كه وضو شرط كماليت آن است نيز مستحب  است، چنانچه علامه رحمه الله تعالى به آن حكم كرده و دليل عموم اطلاق احاديث صحيحه است، و شيخ شهيد مستقرب نفى استحباب است  به دليل برائت اصليه. و من اين استقراب را به غايت بعيد وضعيف مى دانم.

بيست و پنجم: اگر متوضى كسى را از روى شهوت ببوسد، خواه بوسيدن حلال باشد و خواه حرام، سنت است كه اعاده وضو كند حديث در باب تقبيل مرد زن را وارد شده است و ظاهر متن حديث وجوب اعاده است، اما حكم عام  است و محمول است بر استحباب.
ومذهب ابن جنيد((533)) وجوب است، بنابر ظاهر حديث، وحديث زراره از مولاى ما ابوجعفر الباقر(ع) نفى آن  مى كند.

بيست و ششم: متوضى اگر مس فرج زن كند، حلالا و حراما، اعاده وضو او را سنت  است. و ابن جنيد قائل به وجوب  شده بنابر ظاهر روايت ابى بصير و صريح صحيحه زراره مدافع وجوب است.

بيست وهفتم: به اتفاق اصحاب، وضو از براى سجده شكر نعمت متجدده سنت است. خلاف در استحباب تجديدوضوست [از] براى اين سجده، و مستند استحباب اصل وضو روايت صدوق است((534)) رضوان الله تعالى عليه :بسنده عن ابي عبدالله الصادق(ع)، قال: من سجد سجدة الشكر لنعمة وهو متوضى ء كتب الله له عشر صلاة و محا عنه  عشر خطايا عظاما((535)).

بيست و هشتم: اصل وضو از براى سجده تلاوت مطلقا سنت است، و شرط كماليت است نه شرط صحت على ما هوالاصح.
و پيش بعضى از براى سجدات عزائم بخصوصها واجب است. و ابن جنيد((536)) واجب مى داند مطلقا و شرط اصل  صحت مى داند. و روايت ابو بصير((537)) از امام صادق (ع) نفى آن مى كند و به منطوق متن دلالت برآن دارد كه  طهارت مطلقا شرط سجده تلاوت نيست، و از جنب و حائض نيز صحيح است.
و شيخ طوسى در نهايه((538)) منع صحت آن از حائض كرده است، بنابر روايتى كه درباب حائض بخصوصها روايت  كرده((539)).

بيست و نهم: كسى كه تكفين ميت مى كند سنت است كه از براى تكفين وضو كند به طريق وضوى نماز، پس بعد ازوضو تكفين ميت كند، چنانچه شيخ شهيد (ره) در بيان و در ذكرى((540)) آورده است.

سى ام: اگر كسى مس باطن دبر يا احليل خود كند، مستحب است كه اعاده وضو كند. و همچنين اگر مس باطن يا ظاهردبر با قبل ديگرى كرده باشد، به ظاهر يا به باطن كف، خواه حلال و خواه حرام، اعاده وضو سنت است.
وصدوق، ابو جعفر بن بابويه رضى الله تعالى عنه حكم به وجوب اعاده و احتجاج به روايت عمار ساباط ى كرده  است((541))، و آن روايت محمول است براستحباب، على الاصح.

سى و چهارم: كسى را كه متعمدا درنماز قهقهه كند اعاده وضو سنت است. و ابن جنيد((542)) حكم به وجوب اعاده كرده، و متمسك شده به مقطوعه سماعه، كه محمول است بر ندب.

سى و پنجم: وضو عقيب حدث سنت است اجماعا، از براى مجرد كون بر طهارت و منزه بودن از حدث و مستمربودن به حكم اباحت عبادت و قرب جناب الهى، كه غايتى است صحيح و راجح. به استحباب وضو لنفسه نمى شود، چنان كه در حواشى دروس بيان كرده ام...

چهل و يكم: اگر كسى استنجا به آب ناكرده وضو كند، اعاده وضو بعد از استنجاء به آب او را سنت است، هر چند قبل  از آن وضو استجمار كرده باشد، اعاده واجب نيست، على الاصح.
وصدوق، ابو جعفر بابويه را رحمه الله تعالى مذهب آن است كه استنجاء به آب شرط صحت وضوست، و وضو قبل  از استنجا واجب الاعاده است، و متمسك است به روايتى كه اصح حمل آنهاست بر استحباب.

چهل و دوم: اگر متوضى چشمه احليل خود را فتح كند وضو را اعاده كردن سنت است، على الاصح. و ابو جعفر بابويه  در فقيه((543)) حكم كرده است كه وضو به سبب آن منتقض مى شود و اعاده وضو و نمازى كه به آن وضو گذارده باشد واجب است.

چهل و سيم: آن كه از دبر يا از احليل خونى سيلان كند اعاده وضو سنت است، خواه معلوم باشد كه خالى است ازملاطخت و مخالطت غايط يا بول، و خواه معلوم نباشد. و پيش ابن جنيد اگر خلو مشكوك فيه باشد اعاده واجب است.

چهل و چهارم: اگر بعد از استبراء رطوبتى از احليل بيرون آيد كه مشتبه باشد به بول اعاده وضو مستحب است، ومقطوعه محمد بن عيسى كه دلالت دارد بروجوب اعاده محمول است بر استحباب.

چهل و پنجم: وضو كردن با هر يك از اغسال مسنونه كه شمرده خواهد شد ان شاء الله العزيز مستحب است تا غايت  مقصوده از آن غسل مترتب شود.
و اولى آن است كه اين وضو مقدم باشد برغسل، و اين هردو حكم به نصوص احاديث ثابت است...

چهل و هشتم: جنب را از براى اكل و شرب درحال جنابت وضو سنت است.

يكم: وضو از براى استخاره در جميع انواع استخارات مستحب است.

دويم: از براى دخول قبر هريك از معصومين صلوات الله عليهم مستحب است به جهت تعظيم.

سيم: اگر حدث اصغر در اثناى غسل جنابت متخلل شود اصح آن است كه وضو بعد از اتمام غسل مستحب است. وبعضى به وجوب قائل شده اند، دليل آن تمام نيست...

هشتم: قرقره درشكم سبب استحباب اعاده وضو مى شود، و موثقه مضمره سماعه((544)) را، كه ظاهر آن وجوب است، در استبصار((545)) بر استحباب حمل كرده است.

مساله: از جمله وضوءات مذكوره وضوى جنب از براى خوابيدن و از براى اكل و شرب و از براى تغسيل ميت، ووضوى محتلم از براى مجامعت، و وضوى حائض از براى نشستن در مصلى و مشغول بودن به ذكر الهى، و وضوى  كسى كه تغسيل ميت كرده باشد از براى جماع قبل از غسل مس ميت، قابليت رفع ندارد و قصد رفع حدث در آنهاصحيح نيست.

مساله: هرگاه اقتصار برذكر غايت شده باشد نماز به آن وضو صحيح نيست، و مس كتابت قرآن نمى توان كرد، مگر قصدشده باشد كه آن غايت، كه وضو از براى آن مى كند على الوجه الاكمل به فعل آيد چه اين قصد در قوت نيت رفع حدث است و در اين صورت به همان وضو نماز مى توان كرد، على الاقرب.

اساس: وضوى حرام وضو با غسل جنابت است و وضو به آب مغصوب و وضو از براى هر امرى و غايتى غير امورمذكوره و غايات معدوده.

اساس: مباح بودن نماز و طواف و مس خط مصحف و آنچه به آن ملحق است، و قرائت سور عزائم و ابعاض و آيات وكلمات آنها و داخل شدن درهر يك از مسجدين اعظمين ومكث نمودن در هر مسجدى از مساجد و اجتياز و مروردرمسجدين بخصوصهما صاحب حدث اكبر را، موقوف است برغسل و غسل شرط صحت و مشروعيت آنهاست اجماعا.

مساله: اصح پيش من آن است كه طهارت شرط انعقاد صوم نيست و قضا و كفاره با تعمد بقاى برجنابت تا طلوع فجر،كه در بعضى از روايات غير صحيحه الاسناد وارد شده، بر سبيل افضليت و استحباب است نه بر سبيل لزوم و وجوب  و صحت صيام، خواه واجب وخواه مندوب به غسل قبل از طلوع فجر مشروط نيست، بلكه مطلقا شرط كماليت ورجحان صوم است نه شرط مشروعيت و انعقاد، الا اغسال مستحاضه درزمان استحاضه كثيره و متوسطه كه صحت صوم مستحاضه به آن غسل مشروط است و بى آنها در حكم حائض است و صلات و صوم از او اصلا صحيح  نيست...

مساله: بر قول مشترطين، وقت مشروعيت غسل از براى استباحت صوم،آخر شب است تاطلوع فجر، پيشتر از مقدارزمان غسل باقى نمانده باشد، و قبل از آن وقت مشروع نيست. و پيش ما كه قائل به اشتراط نيستيم قصد استباحت صوم در غسل مطلقا باطل  است و غسل صحيح نيست، الا اغسال استحاضه. پس چون از آخر شب مقدار زمان غسل باقى ماند جنب و حائض منقطعه الحيض را سنت است غسل جنابت و غسل حيض به قصد رفع حدث از براى  افضليت و اكمليت صوم، خواه واجب و خواه مندوب، بر وجه استحباب نه برسبيل وجوب. و چون فجر طالع شود، نماز فرض به همان غسل صحيح است.

اساس: تيمم واجب مى شود بدل از وضو و غسل از براى هر چه غسل و وضو از براى آن واجب است، و سنت است ازبراى هرچه وضو و غسل از براى آن سنت است، و مباح مى شود به تيمم هر چه به غسل و وضو مباح مى شود.

مساله: اين تيمم بدل از غسل نيست، بلكه اصيل و مستقل است، نيت بدليت در آن صحيح نيست و قصد استباحت  خروج از آن مسجد و وجوب و قربت متعين است.

مساله: صدوق مقدم، على بن بابويه رضوان الله تعالى عليه وضوى حائض را از براى جلوس و ذكر الهى در مصلاى خود واجب دانسته است((550)). پس به قول او در صورت تعذر وضو تيمم بدل از آن وضو واجب است. و بنابر قول  مشهور، كه مختار من است، آن وضو مستحب و در صورت تعذر وضو و تيمم به نيت بدليت وضو نيز بر سبيل  استحباب است.

مساله: تيمم از براى اكمليت نماز جنازه سنت است، و اين تيمم نيز اصيل و مستقل است و بدل از وضو و غسل  نيست، و از نيت بدليت مستغنى است، و با وجود تمكن از استعمال آب مستحب و از وضو افضل است.

مساله: اگر متيمم آب بيابد و آب موجود شده قبل از تمكن استعمال مفقود شود، اصح  آن است كه تيمم او منتقض شودو اعاده او را مستحب است، و بعضى گفته  اند كه آن تيمم باطل مى شود و اعاده تيمم او را واجب. وتفصيل اين مبحث  در ابواب تيمم خواهد شد، ان شاء الله العزيز.

مساله: اشبه آن است كه هر غسل و وضو، واجب يا مندوب، رافع حدث يا غير رافع حدث، تيمم بدل آن باشد دروقت تعذر.

مساله: بنابر قول مختار كه هرگاه حدث اصغر در اثناى غسل جنابت متخلل شود، بعد از اكمال غسل، ضم وضو به آن  سنت است، اگر بعد از اتمام غسل آب از براى وضو نبوده باشد تيمم بدل از آن وضو مستحب است به نيت بدليت بروجه ندب، و بر قول كسى كه ضم وضو را واجب مى داند، اگر بعد از اكمال غسل از براى وضو آب نماند، بدل از وضوتيمم به نيت بدليت بر وجه وجوب خواهد بود.

مساله: در صورتى كه مكلف وضو كرده باشد و آب از براى تجديد وضو كه مستحب است نداشته باشد، يا آب حاضرباشد و خوف تضرر مانع باشد از استعمال، تيمم بدل از وضوى مجدد به نيت بدليت و قصد وجه استحباب، مر او رامستحب خواهد بود.

مساله: اشبه، بلكه اصح آن است كه تجديد تيمم از براى هر نماز، خواه فريضه وخواه نافله سنت است، همچنان كه  تجديد وضو سنت است چه حديث رسول الله(ص) فرموده است:
«الطهر على الطهر عشر حسنات»((555)).

و فرموده  است:
«الصعيد، طهور المسلم»((556)). و به طريق ديگر: الصعيد الطيب وضوء((557)) المسلم»((558)) دلالت صريح برآن دارد.

مساله: اشبه آن است كه درمسجد در قاروره يا انايى بول كردن بر وجهى كه نجاست  به مسجد و فروش و ادوات و آلات  متعدى نشود حرام است، به جهت تعظيم مسجد، اگر چه ادخال نجاست غير متعدى در مسجد جايز است، على الاقوى.

اساس: مشهور آن است كه مجموع وظايف تخلى و استنجاء غير واجبات، از مكروهات كه ترك آنها مستحب، ومسنونات كه اتيان به آنها سنت است شصت و چهار، سى و شش از آن جمله، وظيفه تخلى و بيست و هشت، وظيفه  استنجاست.

اما وظايف تخلى:
يكم: مكروه است استقبال و استدبار قرص نيرين، بر وجهى كه شعاع جرم آفتاب يا ماه بر يكى از عورتين بتابد.

دويم: استقبال و استدبار باد مكروه است، در حديث وصى ثانى و سبط اول(ع) نهى از آن وارد است((565)).

سيم: در زمين صلب بول كردن مكروه است به منطوق حديث((566)) و به سبب آن كه مظنه رجوع قطرات است، ورسول (ص) فرموده است:
استنزهوا من البول، فان عامة عذاب القبر منه((567))، نزاهت از بول سعى كنيد كه اكثر عذاب قبر از آن است.