- پاورقى
1- الخلاف، ج3، ص526، في حكم احياء الارض الموات.
2- الجوامع الفقهية، كتاب الغنية، فى احياء الموات، ص602.
3- التذكرة، ج2، ص400، كتاب احيا الموات.
4- جواهر الكلام، ج38، ص11 و مفتاح الكرامه، ج7، ص4،
كتاب احياء الموات.
5- جامع المقاصد، ج7، ص10، كتاب احياء الموات.
6- المسالك، ج2، كتاب احياء الموات.
7- المقنعه، كتاب الزكات، ص279، باب الانفال.
8- المبسوط، ج3، ص270، كتاب احياء الموات.
9- الخلاف، ج3، ص270، في حكم احياء الارض الموات.
10- المراسم، كتاب الخمس، ص 142.
11- المهذب، ج2، ص31، كتاب احياء الموات.
12- السرائر، كتاب الخمس، ج1، ص497 و در كتاب البيع
دربحث خريد و فروش آبها و چراگاهها و نيز احكام اراضى،
ج2، ص374 و 381 382.
13- اصباح الشيعه، تحقيق شيخ ابراهيم بهادرى، مؤسسة
الامام الصادق(ع)، كتاب احياء الموات، ص 251.
14- المراسم، كتاب الخمس، ص142.
15- البيان، ص221.
16- الجامع للشرايع، في احكام الارضين، ص142.
17- همان، ص151.
18- الينابيع الفقهية، ج29، ص282، كتاب الخمس من
الدروس.
19- مدارك الاحكام، چاپ مؤسسه آل البيت، ج5، ص419.
20- المبسوط، ج1، ص263، كتاب الزكات، في ذكرالانفال و
من يستحقها.
21- النهاية و نكتها، ج1، ص451، كتاب الزكات، باب الانفال.
22- السرائر، ج1، ص497 و 498، كتاب الخمس، باب ذكر
الانفال.
23- اصباح الشيعه، كتاب الزكات، الفصل الحادي عشر في
الانفال، ص128.
24- الشرايع، ج1، ص137، كتاب الخمس.
25- المختصر، ص64.
26- قواعد الاحكام، ج1، ص365، كتاب الزكات، في الانفال،
چاپ جامعه مدرسين قم.
27- حاشية كتاب المكاسب، ج1، ص241.
28- الكافى، كتاب الجهاد، ص261.
29- ارشاد الاذهان، ج1، ص347.
30- جامع المقاصد، ج7، ص10، كتاب احياء الموات.
31- الشرايع، ج3، ص271، كتاب احياء الموات.
32- المسالك، ج12، ص402، كتاب احياء الموات.
33- المختصر، كتاب احياء الموات، ص259.
34- التحرير، ج2، ص130، كتاب احياء الموات.
35- الينابيع الفقهية، كتاب القواعد، كتاب احياء الموات،
ص292.
36- التذكرة، ج2، ص400، كتاب احياء الموات.
37- الينابيع الفقهية، ج36، ص309، كتاب احياء الموات،
تلخيص المرام.
38- همان، ج36، ص313، كتاب احياء الموات من الدروس.
39- . اللمعة الدمشقية، ص210.
40- التذكرة، ج2، ص400، كتاب احياء الموات.
41- المسالك، ج12، ص392، كتاب احياء الموات.
42- وسائل الشيعه، ج6، باب 3 از ابواب انفال، ح1.
43- همان، ح6.
44- همان، ح7.
45- همان، ج17، باب اول از ابواب احياى موات، ح5 و 6.
46- همان، ح4.
47- همان، باب دوم از ابواب احياى موات، ح1.
48- همان.
49- صحيح بخارى، ج2، باب احياى موات، ص48.
50- سنن ابى داوود، ج2، ص50، كتاب الخراج و الامارة.
51- الموطا، ج2، باب 26 و 27 از ابواب اقضيه، ص 35 و 36.
52- جواهر الكلام، ج38، ص8.
53- همان.
54- التذكرة، ج2، كتاب احياء الموات، ص400
55- السنن الكبرى، بيهقى، ج6، كتاب احياء الموات، ص143.
56- وسائل الشيعه، ج6، باب 4 از ابواب انفال، ح12.
57- همان، ح17.
58- همان، ح1.
59- همان، ح7.
60- همان، ح14.
61- التهذيب، ج4، كتاب الخمس، ص145، ح405.
62- وسائل الشيعه، ج17، باب 3 از ابواب احياى موات، ح2.
63- همان، باب اول از ابواب احياى موات، ح5 و 6.
64- همان، ح4.
65- حاشيه بر مكاسب، محقق اصفهانى، ج1، ص241.
66- سنن ترمذى، ج3، كتاب البيوع، باب 18، ح1231.
67- المهذب، شيرازى، ج1، ص275، العزيز فى شرح الوجيز،
ج4، ص105، المغنى، ج4، ص308، الشرح الكبير، ج4، ص56.
به خاطر جستجوى كم، عبارت حديث را در كتابهاى صحاح
و سنننيافتم.
68- نهى رسول اللّه عن سلف و بيع، و عن بيعين في بيع، و عن
بيع ما ليس عندك. تهذيب، ج7، ص230، ح1005.
69- من لايحضره الفقيه، ج4، ص4، ح1.
70- تهذيب الاحكام، ج7، ص231، ح1006.
71- مائده، آيه1.
72- بقره، آيه275.
73- نساء، آيه 29.
74- عوالى اللئالى، ج1، ص222، حديث 99، ص457، حديث
198.
75- همان، حديث 98.
76- وسائل الشيعه، ج12، باب6 از ابواب الخيار، ح5.
77- وسائل الشيعه، ج12، باب 2 از ابواب احكام عقود، ح1و2.
78- جواهر الكلام، ج23، ص103 و 104.
79- وسائل الشيعه، ج12، باب 2 از ابواب احكام عقود، ح4.
80- تذكرة الفقهاء، ج10، ص251.
81- مجمع الفائدة و البرهان، ج8، ص531.
82- جواهر الكلام، ج23، ص234.
83- خلاف، ج3، ص29 و 30، محلى، ابن حزم، ج8، ص415،
بداية المجتهد، ج2، ص158 و 159.
84- انعام، آيه 57، يوسف، آيه40 و 67.
85- قصص، آيه 68
86- شورى،آيه 9.
87- مائده، آيه 55
88- يونس، آيه59.
89- همان.
90- نساء، آيه 34.
91- مجمع البحرين، ج3، ص564.
92- الجامع لاحكام القرآن، ج5، ص168.
93- تفسير ابن كثير، ج1، ص465.
94- تفسير كبير(فخر رازى)، ج10، ص 88.
95- الميزان فى تفسير القرآن، ج4، ص365.
96- مجمع البيان، ج2، ص304.
97- نساء، آيه34.
98- توضيح خواهيم داد كه برترى مذكور در آيه 34 سوره
نساء: «بما فضل اللّه بعضهم على بعض» برترى متقابل
است.(هريك از مرد و زن بر ديگرى برترى هايى دارند)، زيرا
خداوند فرمود: «بعضهم علىبعض» و نفرمود: «الرجال على
النساء». راجع به اين ديدگاه نيز در آينده توضيح خواهيم
داد، و اللّه العالم.
99- برخى پنداشتهاند كه واقع شدن عبارت «بما فضل اللّه...»
در جايگاه تعليل براى عبارت «الرجال قوامون على النساء»
مفيد برترى در يك طرف(برترى مردان بر زنان) است، و تنها
در اين صورت است كهتعليل اين عبارت براى حكم «الرجال
قوامون على النساء» معنا پيدا مىكند. ما در جواب اين پندار
مىگوييم: معنى جمله تعليليه اين است كه خدا هر يك از اين
دو جنس را به سبب مزيتهايى كه در جنس ديگروجود ندارد،
بر ديگرى برترى داده است و به همين دليل خداوند مردان را
قيم زنان قرار داده است، زيرا ويژگىهايى كه خداوند در
مردان نهاده است آنان را بر قيم بودن قدرت مىبخشد و
ويژگىهايى كهخداوند در زنان قرار داده است آنان را بر
كارهايى كه مردان قدرت بر آنها نداشته و توان انجام دادن آنها
را ندارند، قدرت و نيرو مىبخشد.
100- بقره، آيه228.
101- فخر رازى، تفسير كبير، ج6، ص95.
102- اين توضيح با اصل عدم ولايت در زن منافات ندارد. به
زودى اين اصل را توضيح مىدهيم و آن را نقد مىكنيم. در
اينجا به نقد مساله ديگرى(اختصاص مرد به حكومت و ولايت)
كه با آن متفاوت استمىپردازيم. به نظر ما استفاده اين
اختصاص از آيه«وللرجال عليهن درجة» نيازمند دليل است،
زيرا واژه «درجة» در اين آيه گويا نيست و بدين جهت
نمىتوان معناى درجه را به ولايت و حكومت تعميم داد،علاوه
بر آنكه احتمال دارد منظور از آن، فقط حق طلاق و قيمومت
در داخل خانواده باشد.
103- زخرف، آيه 18.
104- احزاب، آيه33.
105- نساء، آيه28.
106- انبياء، آيه 37.
107- معارج، آيات 19 21.
108- صحيح البخارى، ج3، ص9، كتاب المغازى، باب كتاب
النبي(ص) الى كسرى و قيصر، حديث 4425، كتاب الفتن،
باب 18 و المستدرك(حاكم)، ج3، ص118 119.
109- السنن الكبرى(بيهقى)، ج10، ص118.
110- مسند احمد بن حنبل، ج5، ص43.
111- جامع الترمذى، كتاب الفتن، باب 64، رقم 2365.
112- مجمع الزوائد، ج5، ص212.
113- تحف العقول، ص 35.
114- خلاف، ج3، ص311.
115- مستند الشيعه، ج2، ص519.
116- پس از كشته شدن كسرى پرويز بهدست پسرش
«شيرويه» دختر وى «بوران» زمام حكومت را به دست گرفت.
وقتى اين خبر به رسول خدا(ص) رسيد، فرمود: «لن يفلح قوم
ولوا امرهم امراة»، قومىكه ولى امر(حاكم) آنها زن باشد،
هرگز رستگار نمىشوند.
117- السنة النبوية بين اهل الفقه و اهل الحديث، ص48 49،
دارالشروق، بيروت.
118- در كتاب وسائل الشيعه اين گونه ثبت شده است، ولى
در كتاب خصال، عبارت: «ولاتولى الامارة» وجود دارد.
119- وسائل الشيعه، ج14، ص161 162، باب 123 از ابواب
النكاح و مقدماته، خصال، ج2، ص141.
120- من لايحضره الفقيه، ج4، ص364، باب النوادر.
121- مستدرك الصحيحن، ج4، ص 291، مسند احمد، ج5،
ص45. .
122- تهذيب التهذيب، ج1، ص478.
123- الجامع لاحكام القرآن، ج1، ص270.
124- كتاب الارشاد الى قواطع الادلة فى اصول الاعتقاد، طبع
مصر، 1950م.
125- الفقه على المذاهب الاربعة، ج5، ص416.
126- جواهر الكلام، ج40، ص 12 14.
217- تاويل مختلف الحديث، ص25. در آن آمده است: «امتي
لاتجتمع على خطا».
218- البته همان گونه كه گفتيم، فقيهان گذشته اماميه
اين مساله را در كتابهاى خودشان مطرح نكردهاند.
129- احزاب، آيه 32 و 33.
130- در منبع مذكور، عبارت «و ربينا لكم اموالكم» آمده است،
ولى ظاهرا صحيح چنين است: «و ربينا لكم اولادكم» و ما نيز
بر همين اساس ترجمه كرديم.
131- اين روايت را سيوطى در الدر المنثور، ج2، ص518، از
پيامبر اكرم(ص) روايت كرده است، ولى در سنن بيهقى آن را
پيدا نكرديم.
132- الخلاف، ج3، ص 311.
133- جواهر الكلام، ج40، ص14.
134- دراسات فى ولاية الفقيه، ج1، ص360 361.
135- تهذيب الاحكام، ج6، ص318.
136- عوالى اللئالى، ج1، ص358.
137- ميزان الحكمة، ج3، ص2459، ح16167
138- بحار الانوار، ج2، ص144، اين روايت، شبيه آن روايت
است.
139- النوادر، ص156.
140- احزاب، آيه4.
141- توبه، آيه 108.
142- نور، آيه 37.
143- احزاب، آيه23.
144- يكى از اين مقدمات در كلام برخى از اصولىها، نبود قدر
متيقن در مقام تخاطب است. آخوند خراسانى در كتاب كفايه،
اين ديدگاه را پذيرفته و معتقد است كه در صورت وجود قدر
متيقن در مقامتخاطب، اطلاق منعقد نمىشود(كفاية الاصول،
ج1، ص247، مؤسسه نشر اسلامى). بنابراين، استدلال به
اطلاقات ياد شده جايز نيست، زيرا قدر متيقن در مقام
تخاطب(مرد) وجود دارد. اما بعضى از دانشمنداناصول مانند
ميرزاى نايينى در كتاب فوائد الاصول(ص575) و ديگران اين
شرط را قبول ندارند و معتقدند كه تمسك به اصل اطلاق
بدون اعتبار اين شرط در ميان مقدمات حكمت، جايز است، و
بنابر اينمىتوان به اصل اطلاق تمسك نمود.
145- وسائل الشيعه، ج18، ص4، ح5. اين روايت را شيخ
صدوق در كتاب من لايحضره الفقيه، ج3، ص2، ح1، و نيز
كلينى در كافى، ج7، ص412، ح4، و شيخ طوسى در تهذيب
الاحكام، ج6، ص219،ح8، روايت كردهاند.
146- اين روايت را شيخ حر عاملى در دو جاى كتاب وسائل
الشيعه ذكر كرده است: ج18، ص6، ح1 و ج14، ص162، ح1.
147- وسائل الشيعه، ج14، ص162، ح1. اين روايت كه از جابر
جعفى از امام باقر(ع) نقل شده است، مضمونى مشابه روايت
رسول خدا(ص) دارد.
148- همان، ص 120، ح1 و 3.
149- فروع كافى، ج2، ص61.
150- من لايحضره الفقيه، ج2، ص348.
151- همان، ج2، ص183.
152- علل الشرايع، ص174.
153- الامالى، ص275، طبع مؤسسه بعثت.
154- وسائل الشيعه، ج14، ص129 130، ح7.
155- شرايع الاسلام، ج4، ص67 68.
156- مسالك الافهام، ج13، ص327.
157- جواهر الكلام، ج40، ص12.
158- مستند الشيعه، ج17، ص35.
159- مواهب الجليل، ج6، ص87 88 و حاشية الدسوقى، ج4،
ص115.
160- تحفة المحتاج، ج10، ص106 و المجموع(نووى)، ج20،
ص127.
161- المغنى مع الشرح الكبير، ج11، ص380.
162- المحلى، ج8، ص528.
163- . الخلاف، ج3، ص311، المغنى مع الشرح الكبير، ج11،
ص380.
164- احكام القرآن، ج3، ص1444.
165- الاحكام السلطانيه، ص65 و المغنى مع الشرح الكبير،
ج11، ص380.
166- نظام القضاء فى الاسلام(مرصفاوى)، ص25.
167- احكام القرآن(ابن عربى)، ج3، ص1444.
168- مجمع الفائدة و البرهان، ج12، ص15.
169- روضة المتقين، ج12، ص101.
170- الخلاف، ج3، ص311.
171- المبسوط، ج8، ص101.
172- النهاية، ص377.
173- المقنعه، ص721.
174- الكافي في الفقه، 421.
175- الغنية، ج1، ص436.
176- المراسم العلوية، ص230
177- اين روايت را مسلم و ترمذى و ديگر ائمه حديث و حفاظ
ذكر كردهاند.
178- اطمينان نيز در حكم قطع و يقين است.
179- اطمينان، در حكم علم است و اعتبار اطمينان در نزد
مردم همانند اعتبار علم است.
180- الميزان فى تفسير القرآن، ج10، ص351، طبع مؤسسة
الاعلمى، بيروت.
181- فوائد الاصول(كاظمى) تقريرات بحث محقق نايينى،
ج3، ص324، قم، 1404 ه.
182- به نمونه هايى از اين آيات و روايات توجه كنيد: با مطالعه
قرآن در مىيابيم كه خداوند مردان و زنان را از يك نفس(نور)
آفريده است و آنها را در مراتب انسانيت و تقرب به خود يكسان
قرار داده وبرترى هريك را بر ديگرى بر اساس تقوا دانسته
است. خداوند تصريح كرده كه مردان و زنان را از يك انسان
آفريده است: «... الذى خلقكم من نفس واحدة و خلق منها
زوجها و بث منهما رجالا كثيرا ونساء...»(نساء آيه1)، «خدايى كه
همه شما را از يك انسان آفريد، و همسر او را نيز همانند او خلق
كرد، و از آن دو، مردان و زنان فراوانى را(در روى زمين)
پراكنده ساخت». «واللّه جعل لكم من انفسكم ازواجاو جعل من
ازواجكم بنين و حفدة و رزقكم من الطيبات...»(النحل،
آيه72)، «خداوند براى شما از جنس خودتان همسرانى قرار داد
و از همسرانتان براى شما فرزندان و نوه هايى به وجود آورد و
از غذاهاىپاكيزه به شما روزى بخشيد... .» خداوند در آغاز
خلقت هر دو را با هم در بهشت جاى داد: «و يا آدم اسكن انت و
زوجك الجنة فكلا من حيث شئتما...[ »الاعراف، آيه19»، «اى
آدم، تو و همسرت در بهشتساكن شويد واز هر چيزى كه
خواستيد بخوريد... .» اما شيطان هر دو را فريب داد و اين گونه
نبود كه زن از مرد به شيطان نزديكتر باشد و شيطان بر زن
نسبت به مرد تسلط بيشترى داشته باشد: «فوسوسلهما
الشيطان ليبدى لهما ما ورى عنهما من سوءاتهما... فدلا هما
بغرور...» [الاعراف آيه 20 22». «سپس شيطان آن دو را
وسوسه كرد تا آنچه از اندامشان پنهان بود آشكار سازد...» و به
اين ترتيب آنها را بافريب دادن، از مقامشان پايين آورد... و
شيطان سوگند خورد كه فرزندان آدم چه زن و چه مرد را
گمراه كند و از ميان آنها بندگان مخلص خدا اعم از زن و
مرد را استثنا كرد:
«قال رب بما اغويتنى لازنين لهم في الارض و لاغوينهم
اجمعين الا عبادك منهم المخلصين»(الحجر، آيه39 40)
«شيطان گفت: «پروردگارا، چون مرا گمراه ساختى، من
نعمتهاى مادى را در روى زمين در نظرانسانها زينت
مىدهم و همگى آنها را گمراه مىكنم، مگر بندگان
مخلصت را». البته شيطان بر بندگان خدا اعم از مرد و زن
تسلط ندارد، بلكه شيطان بر اولياى خود تسلط دارد: «ان
عبادى ليس لك عليهمسلطان...»(اسراء، آيه65)، «تو هرگز بر
بندگان من سلطهاى نخواهى داشت. «انما سلطانه على الذين
يتولونه...»(نحل، آيه100)، تسلط شيطان تنها بر كسانى است كه
او را به سرپرستى خود برگزيدهاند... .
در همه اين مراحل، مرد و زن با همديگر يكسانند. خداوند
انسان را گرامى داشت». آن گاه كه وى را آفريد و پيكرش را
شكل داد واز روح خود در او دميد و به فرشتگاه فرمان داد كه
به او سجده كنند، و اينبزرگداشت را به مردان اختصاص
نداد: «فاذا سويته و نفخت فيه من روحي فقعوا له
ساجدين»(حجره، آيه29) ، «هنگامى كه آفرينش آن را به پايان
رساندم از روح خودم در او(يك روح شايسته و بزرگ) دميدمو
فرمان دادم تا همگى براى او سجده كنيد».
خداوند به نيكان اعم از مرد و زن وعده بهشت، و به بدان
اعم از مرد و زن وعده جهنم داده است بدون اين كه ميان
مرد و زن تفاوتى قائل شود: «ان الابرار لفى نعيم و ان الفجار
لفي جهيم»(انفطار، آيه 13 و14)، «يقينا به نيكان نعمتهاى
فراوانى مىدهيم و انسانهاى بد در دوزخ خواهند بود».
خداوند به هريك از دو جنس كه عمل صالح انجام دهد، وعده
بهشت داده است: «و من يعمل من الصالحات من ذكر او انثى و
هو مؤمن فاولئك يدخلون الجنة...»(نساء، آيه124)، «كسى كه
عمل صالحى انجامدهد، خواه مرد باشد يا زن، در حالى كه
ايمان داشته باشد، اين فرد و مانند آن داخل بهشت مىشوند...»
ميان مردان و زنان در عقل و فطرت و خلقت، برابرى قرار
داده شده و امانت بزرگى را كه كوههاى بزرگاز پذيرش و
حمل آن عاجز ماندند، به عهده هر دو گذاشته شده است(آيه
72 از سوره احزاب). در هدف خلقت، ميان مرد و زن برابرى
قرار داده شده است و آن هدف، عبارت است از عبادت و
معرفتالهى(آيه 65 از سوره ذاريات).
خداوند در بهرهمند كردن افراد از حيات طيبه، فرقى بين زن
و مرد قائل نشده است: «من عمل صالحا من ذكر او انثى و هو
مؤمن فلنحيينه حياة طيبة و لنجزينهم اجرهم باحسن ما كانوا
يعملون»(نحل آيه، 97)،«هركس كار شايستهاى انجام دهد،
خواه مرد باشد يا زن، در حالى كه مؤمن باشد او را به حياتى
پاك زنده مىداريم، و پاداش آنها را به بهترين وجه ممكن
خواهيم داد».
خداوند هر دو جنس را در استجابت دعا و عدل و احسان
نسبت به آنها يكسان قرار داده است: «فاستجاب لهم ربهم اني
لا اضيع عمل عامل منكم من ذكر او انثى بعضكم من
بعض...»(آل عمران، آيه195)،«خداوند درخواست آنها را
پذيرفت،(و فرمود: ) من عمل هيچ فردى از شما را چه زن
باشد و چه مرد، ضايع نخواهم كرد، شما از يك نوع و از يك
جنس هستيد» خداوند ميان مردان و زنان مؤمن در مغفرت
وپاداش عظيم، در برابر كارهاى نيك تفاوتى ننهاده است و در
اين جهت ميان مرد و زن تفاوتى وجود ندارد: «ان المسلمين
والمسلمات و المؤمنين و المؤمنات و القانتين و القانتات و
الصادقين و الصادقات والصابرين و الصابرات و الخاشعين و
الخاشعات و المتصدقين و المتصدقات و الصائمين و الصائمات
و الحافظين فروجهم و الحافظات و الذاكرين اللّه كثيرا و
الذاكرات اعد اللّه لهم مغفرة و اجرا عظيما»،(احزاب،آيه 35)
«يقينا خداوند براى مردان مسلمان و زنان مسلمان، مردان با
ايمان و زنان با ايمان، مردان مطيع فرمان خدا و زنان مطيع
فرمان خدا، مردان راستگو و زنان راستگو، مردان شكيبا و زنان
شكيبا، مردانخاشع و زنان خاشع، مردان انفاق كننده و زنان
انفاق كننده، مردان روزه دار و زنان روزه دار، مردان پاكدامن
و زنان پاكدامن، مردانى كه خدا را بسيار ياد مىكنند و زنانى
كه خدا را بسيار ياد مىكنند، مغفرت وپاداش عظيمى در نظر
گرفته است». خداوند ميان مردان و زنان نيكوكار، در وارد
شدن به بهشت برابرى قرار داده و فرموده است: «و من يعمل
من الصالحات من ذكر او انثى و هو مؤمن فاولئك
يدخلونالجنة»(نساء، آيه124)، «كسى كه عمل صالحى انجام
دهد خواه مرد باشد يا زن، در حالى كه ايمان داشته باشد اين
فرد و مانند آن داخل بهشت مىشوند...».
«... ومن عمل صالحا من ذكر او انثى و هو مؤمن فاولئك
يدخلون الجنة...» (غافر، آيه40) ،... «هركس كار شايستهاى
انجام دهد خواه مرد يا زن در حالى كه مؤمن باشد، اين فرد
و مانند آن وارد بهشتمىشوند».
خداوند معيار برترى ميان مردها و زنها و گروهها و قبيلهها
را تقوا قرار داده و فرموده است: «يا ايها الناس انا خلقناكم من
ذكر او انثى و جعلناكم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اكرمكم
عنداللّه اتقاكم...»(الحجرات،آيه13)، «اى مردم، ما شما را از يك
مرد و زن آفريديم و شما را در قالب گروهها و قبيلهها قرار
داديم تا يكديگر را بشناسيد،(اينها ملاك امتياز نيست) همانا
گرامىترين شما نزد خداوند با تقواترينشماست...».
خداوند مردان و زنان را مكمل و يار يكديگر معرفى كرده است
و هر يك از اين دو جنس تا وقتى كه به ديگرى ملحق نشود
ناقص است و نقصش جز با همراهى با جنس ديگر بر طرف
نمىشود: «هن لباسلكم و انتم لباس لهن»، هريك از اين دو
جنس به منزله پوشش ديگرى است و هريك از اين دو به
ديگرى نيازمند بوده و در عين حال مكمل آن نيز مىباشد.
خداوند در جامعه اسلامى رابطه ميان مردان و زنان را براساس
ولاء قرار داده و هر عضوى در اين جامعه داخل در شبكه علاقه
و ولاء است، در نتيجه برخى چه زن و چه مرد اولياى بعض
ديگر خواهند بود:«فاستجاب لهم ربهم اني لا اضيع عمل عامل
منكم من ذكر او انثى بعضكم من بعض...»(آل عمران، آيه195)،
«خداوند درخواست آنها را پذيرفت، و فرمود: من عمل هيچ
نيكوكارى از شما را زن باشد يا مردضايع نخواهم كرد، شما از
يك نوع و از يك جنس هستيد».
شان نزول اين آيه در يك روايت چنين آمده است: «ام سلمه به
رسول خدا عرض كرد: چرا نام مردان در هجرت برده مىشود،
ولى نام زنان برده نمىشود، در اين هنگام خداوند آيه مزبور را
نازل كرد... .معناى آيه اين است كه بعضى از شما در نصرت
دين و موالات، از بعض ديگر هستيد(مجمع البيان، ج2،
ص914، انتشارات ناصر خسرو، تهران).
پيامبر اكرم(ص) از مردان و زنان به «شقائق»(نيمههاى ديگر)
تعبير كرده است و اين واژه در احاديث نبوى فراوان تكرار شده
است. پيامبر اكرم(ص) مىفرمايد: «انما النساء شقائق الرجال»، و
«ان هن شقائقالرجال» و «ان النساء شقائق الرجال»(السنن
الكبرى(بيهقى)، ج1، ص168 و كنز العمال، ج16، ص482).
معناى «شقائق» اين است كه زنان در تما خصلتها و ارزشهاى
انسانى نظير مردان هستند، به جز اختلافاتى كه به منظور
تكامل هر دو جنس وجود دارد.
امام صادق(ع) زنى را كه در خرج كردن ميانه رو باشد و از
ولخرجى خوددارى نمايد از عاملان و كارگزاران الهى دانسته
و فرموده است: «فتلك عامل(عاملة ظ) من عمال اللّه، و عامل
اللّه لايخيب ولايندم»، «چنينفردى كارگزارى از كارگزاران
خداوند است و كارگزار خداوند زيان نمىبيند و پشيمان
نمىشود».
مردى به محضر رسول خدا(ص) آمد و عرض كرد: همسرى
دارم كه وقتى وارد خانه مىشوم به استقبالم مىآيد و هنگامى
كه از خانه بيرون مىروم بدرقهام مىكند. اگر اثر غم و غصه
را در چهرهام ببيند دلداريممىدهد و مىگويد: اگر ناراحتى
ات براى رزق و روزى است، بدان كه مسئول خرج تو كس
ديگرى است. و اگر براى آخرت ناراحتى، از خداوند مىخواهم
كه بر ناراحتيت بيفزايد يعنى هيچ وقت تو را از اينحالت
معنوى بيرون نياورد). رسول خدا(ص) فرمود: «ان للّه عمالا، و
هذه من عماله، لها نصف اجر شهيد ، «خداوند عاملان و
كارگزارانى دارد كه كه اين زن يكى از آنان است و نيمى از
ثواب شهيد به وى دادهمىشود».(وسائل الشيعه، ج14، ص17،
ح14)
183- عوالي اللئالي، ج1، ص 289.
184- نهج البلاغه، خطبه80، ص 106، صبحى صالح.
185- مجمع البيان، ج2، ص275.
186- بحار الانوار، ج78، ص6، ح58.
187- وسائل الشيعه، ج12، ص5، ح1.
188- همان، ص6، ح3.
189- همان، ح4.
190- بحار الانوار، ج78، ص6، ح58.
191- نهج البلاغه، صبحى صالح، ص 405، بحارالانوار، ج77،
ص213.
192- كنزل العمال، ج16، ص183.
193- بحارالانوار، ج100، ص253.
194- همان، ج75، ص100.
195- ميزان الحكمة، ج2، ص1526، ح9882.
196- همان.
197- الكامل ابن اثير، ج2، ص205.
198- المصنف، ج6، ص141.
199- در اصل 167 قانون اساسى آمده است: قاضى موظف
است كوشش كند حكم هر دعوا را در قوانين مدونه بيابد و
اگر نيابد با استناد به منابع معتبر اسلامى يا فتاواى معتبر،
حكم قضيه را صادر نمايد....
بين حكم قاضى در دادگاه، بعد از جستجو از طريق راههاى
خاص مانند اقرار، بينه و غير آن، با حكم حاكم در غير دادگاه
هنگامى كه براى جلوگيرى از عمل خلاف، به تعزير و تنبيه و
اجراى حكم بدون رعايتاصول و قوانين حاكم بر دادگاهها
اقدام مىكند، تفاوت وجود دارد.
200- مثلا قاضى در موردى با استناد به علم خودش حكمى
صادر كند، اما ولى فقيه علم قاضى را حجت نداند و يا اين كه
قاضى به قسامه با پنجاه قسم از دو نفر به صورت مكرر
حكم كرده و به نظر قاضىپنجاه قسم حتى كمتر از پنجاه نفر
نيز كافى باشد، اما بنا به نظر ولى فقيه، پنجاه قسم لزوما بايد از
پنجاه نفر صادر گردد.
201- وسائل الشيعه، ج19، باب 19 از ابواب القصاص، ح11.
202- همان، باب 24 از ابواب القصاص، ح8.
203- مبسوط، ج7، ص100.
204- اسراء، آيه33.
205- شرايع الاسلام، ج4، ص 102، باب القصاص.
206- مسالك الافهام، ج15، ص228.
207- جواهر الكلام، ج42، ص286.
208- جواهر الكلام، ج21، ص448.
209- مائده، آيه45.
210- وسائل الشيعه، ج19، باب 19 از ابواب قصاص، ح11.
211- وسائل الشيعه، ج19، باب 24 از ابواب قصاص، ح8.
212- سلسلة الينابيع الفقهيه، ج24، ص54.
213- همان، ص 247.
214- جامع المدارك، ج7، ص262.
215- كلمه صدوق در اين عبارت به عنوان مدح و صفت براى
ابن قولويه مىباشد و منظور از آن شيخ صدوق معروف نيست.
216- للمزيد راجع رسالة جوابات اهل الموصل في العدد
والرؤية، في الجزء الاول من هذه المجموعة.
217- رك: رؤيت هلال، ج 3، بخش سوم.
218- رك: رؤيت هلال، ج 3، بخش سوم.
219- ميرزاى شيرازى، ص 145.
220- زندگانى و شخصيت شيخ انصارى، ص 171.
221- مرگى در نور، ص 71.
222- زندگانى و شخصيت شيخ انصارى، ص 77 78.
223- ميرزاى شيرازى، ترجمه هدية الرازى، ص 37.
224- در شمارههاى پيشين اين سلسله مقالات كم و بيش
از نقد و داورى پرهيز مىشد و بيشتر به ارائه گزارشى مستند
اكتفا مىگرديد، اما در اين شماره جهتگيرى نقادانه پر
رنگتر و جدىتر شدهاست.
225- پيرامون اين موضوع، به شماره نخست اين سلسله
مقالات، فصلنامه تخصصى فقه اهل بيت(ع)، شماره 4039
مراجعه شود.
226- عبدالكريم سروش، قصه ارباب معرفت، ص 35 تا 54،
176 و 184. مدارا و مديريت، ص 138، 191 و 366. بسط تجربه
نبوى، ص 71 و 90. اندرباب اجتهاد، ص 29. سياست نامه، ص
145 و 262.آيين در آيينه، ص 348.
227- محمد مجتهد شبسترى، نقدى بر قرائت رسمى از دين،
ص 163 و 420.
228- ابويوسف، يعقوب بن ابراهيم(113 182)، قاضى نامدار و
يكى از بنيان گذاران فقه حنفى است. او پس از چندى آمد و
شد در مجلس محدثان، مجذوب حلقه فقه ابوحنيفه شد و بر
اساس برخىروايات، 17 سال مصاحبت او را اختيار كرد و از آن
پس به عنوان برجستهترين شاگرد ابوحنيفه و به سان فقيهى
مبرز در محافل علمى عراق نامبردار شد. او پس از ابوحنيفه
دومين پايه گذار مذهب حنفى بهشمار مىرود و اين دو در
كنار محمد بن حسن شيبانى اركان سه گانه فقه حنفيان را
تشكيل مىدهند. وى در زمان برخى از خلفاى بنى عباس از
جمله هارون منصب قضاوت بغداد را بر عهده داشت و
براىنخستين بار در تمدن اسلامى از سوى خليفه به او
لقب قاضى القضات داده شد و تا پايان عمر عهده دار اين سمت
بود...(پاكتچى، احمد، دائرة المعارف بزرگ اسلامى، ج6،
ص441، چاپ اول، تهران،1373).
229- غزالى در آغاز باب دوم كتاب العلم و قبل از طرح مباحث
پيرامون اقسام علوم شرعى و غير شرعى، به ذكر علومى
مىپردازد كه آموختن آنها بر هر مكلفى واجب عينى است و از
آن ميان از احكامشرعى عبادى و غير عبادى مورد ابتلاى هر
مسلمان ياد مىكند. پس وى دانش استنباط و اجتهاد احكام
شرعى را واجب كفايى مىداند، در حالى كه آموختن احكام
شرعى مورد نياز را بر هر مسلمانى واجبعينى مىشمارد.
230- غزالى، ابو حامد محمد بن محمد(متوفاى 505)، احياء
علوم الدين، ج1، ص20 33. دارالقلم، چاپ سوم، بيروت. براى
آگاهى از راى غزالى دراين خصوص و ديدگاههاى ديگر او در
كتاب احياء علومالدين مراجعه شود به: سروش، عبدالكريم،
دائرة المعارف بزرگ اسلامى، ج7، ص138، مركز دائرة
المعارف، تهران، 1375، مقاله «احياء علوم الدين».
231- همان، ج3، ص213 215.
232- همان، ج4، ص369.
233- غزالى، ابوحامد محمد، جواهر القرآن، ص9 22، دار
الآفاق الجديدة، بيروت، چاپ پنجم، 1403.
234- مولى محسن فيض كاشانى(1007 1091) فقيه، محدث
و مفسر بزرگ اماميه است كه تعداد تاليفات وى به 89
مىرسد. او در سال 1046 تاليف كتاب المحجة البيضاء في
تهذيب الاحياء را به پايانرساند. اين كتاب پيرايش و آرايش
كتاب احياء علوم الدين براساس باورهاى شيعى و انديشههاى
فيض است كه بيشترين تصرفات ا و در متن احياء را در مباحث
فقهى، عقايد كلامى و فلسفى، تصوف، اخلاقصوفيانه و روايات
مىتوان يافت.
235- عبدالكريم سروش، قصه ارباب معرفت، ص 33 53.
236- به عنوان نمونه مراجعه شود به: احياء علوم الدين، كتاب
ذم الغرور، ج3، ص363 388. المحجة البيضاء، ج6، ص309 تا
357. غزالى در اين بخش از كتاب خود به بيان حالات اهل
غرور مىپردازد ودر اولين قسم از اهل غرور، از عالمان آغاز
مىكند و دانشمندانى را كه به علوم شرعى و عقلى مشغول
هستند و از كاوش در صفات درونى خود بازماندهاند و به علم
خود مغرور شدهاند، از اصناف مغرورينمىشمارد. او در اين
راستا فقيهان، فيلسوفان، متكلمان، واعظان، محدثان، اديبان،
دانشمندان اخلاق و مدعيان عرفان را به طور يكسان به نقد
مىكشد. آن گاه به سراغ اهل عبادت و عمل مىرود و با دقت
وحوصله به بيان انواع مكايد و وساوس آشكار و نهان اين صنف
مىپردازد. فيض نيز در كتاب تهذيب احياء با اندكى تلخيص
به نقل تمامى سخنان غزالى پرداخته و بر آنها مهر صحت زده
است.
روشنفكر معاصر مصرى، نصر حامد ابو زيد براين باور است كه
غزالى در نقدعالمان و دنيا خواهى آنان گذشته خويش را نفى
مىكند:
غزالى در نقد و اعتراض بر فقيهان و مذمت دنيا پرستى و
همراهى و همكارى آنان با حكام و سلاطين، در واقع روزگار
خويش را يكسره نقد و مذمت مىكند. از همين جا مىتوان
برخى جوانب بحران روحىغزالى را به درستى دريافت، چه او
احساس مىكرد تمام فعاليتهاى فكرى او در قالب تاليف و
تدريس، بيش از آن كه براى خدا و آخرت باشد، در راه كسب
شهرت و اعتبار دنيوى در چشم حاكمان بوده است(نگاه كنيد
به المنقذ من الضلال، ص 125). در واقع بسيارى از كتب
غزالى و مهمترين آنها از اين منظر، كتاب الرد على الباطنية
بنا به فرامين حكومتى و در جهت رد و ابطال اعتقادات شيعه
نوشته شده است.اما در اين ميان، روشى كه غزالى خود بدان
اشاره مىكند از اهميت و معناى خاصى برخوردار است: «در
مدت اقامتم در مدينة السلام [بغداد] كه شوق خدمت به
آستان مقدس، نبوى و امامى المستظهر باللّه آكه خداوند بر
شوكتش بيفزايد و سايهاش را بر سر خلق مستدام دارد
داشتم، همواره در فكر تاليف كتابى در علوم دينى بودم كه با
آن شكر نعمت گزارم و ادب خدمت به جا آرم و در عوض آن
همه رنج ومشقت كه بر جان مىخرم، ميوه ى قبولى و تقرب
بچينم. ليك درمانده بودم، در تحير كه كدامين علم را براى
تصنيف برگزينم و چه فنى را در معرض رضايت و قبول
آستان شريف نبوى در آورم. اين حيرتممراد را ديگرگون كرد
و ذوق اذعان و فرمان بردارى ام را سلب كرد تا آنكه فرمانى از
آستان مقدس و نبوى المستظهر باللّه در آمد و اين خادم خود
را به تاليف كتابى در رد بر باطنيه اشارت كرد» (الرد
علىالباطنية، ص 32). كافى است در اينجا در به كارگيرى
واژه ى «خادم» از سوى غزالى در بارهى خودش و اطلاق
اوصاف قداست و نبوت بر خليفه ى عباسى دقت كنيم.
هيچ نمىتوان انكار كرد كه غزالى در كتاب به بهترين وجه،
علم را در خدمت اهداف سياسى حاكمان در آورده است. او كه
انديشه ى شيعى را با مبانى عقلى خود مردود مىشمارد،
همين مبانى را در باب نهمكتاب خود به كلى فراموش مىكند
و آن باب را چنين عنوان مىدهد: «فى اقامة البرهان الفقهى
الشرعى على ان الامام الحق فى عصرنا هذا هو الامام
المستظهر باللّه حرس اللّه ظلاله»، و در آن لباسى بر قامت
خليفهى عباسى مىپوشاند كه واجد تمام صفات امامان شيعى
از جمله علم، عصمت و اتصال به منبع نبوت است ، همان
صفاتى كه غزالى در ديگر فصول كتاب به سبب اعتقاد شيعيان
به آنها، بر شيعه خردهگيرىمىكند و اتصاف امامان شيعه
بدانها را مردود مىشمارد. ترديدى نيست كه غزالى بعدها اين
حقيقت را دريافت كه چگونه انديشه خود را در خدمت اهداف
حكام و سلاطين درآورده است و همين امر بحرانروحى او را
چنان تشديد كرد كه به حبسه و گنگى در زبان گرفتار شد.
وى خود اين بحران را چنين توصيف مىكند:
«از ماه رجب سال 488 به مدت شش ماه در ميان
دلبستگىهاى دنيا و انگيزههاى آخرت مردد بودم. در آن
زمان، كارم از اختيار به اضطرار كشيد، چرا كه خداوند بر زبانم
قفل نهاد تا آنكه در كار تدريس نيزبازماندم. هر چه مىكوشيدم
روزى را چنان به تدريس بگذرانم كه دل همه را شاد گرداند،
نمىتوانستم، زبانم گويايى حتى يك كلمه را نداشت و هيچ
سخنى بر زبانم جارى نمىشد. سپس اين گنگى زبان،اندوهى
بر دلم نشاند كه نيروى هضم و گوارش خوردنى و نوشيدنى
را مختل گردانيد. هيچ نوشيدنى برايم گوارا نبود و هيچ
لقمهاى را هضم نمىتوانستم. عاقبة الامر قواى جسمانى ام
چنان ضعيف شد كهپزشكان از درمانم قطع اميد كردند. »
(المنقذ من الضلال، 64). (نصر حامد ابوزيد، معناى متن
پژوهشى در علوم قرآن، ترجمه مرتضى كريمى نيا، ص 433 و
نيز: 512، انتشارات طرح نو، چاپ سوم، تهران،1382، مفهوم
النص دراسة فى علوم القرآن، ص 265، المركز الثقافى العربى،
چاپ چهارم، بيروت، 1998).
237- غزالى، احياء علوم الدين، ج1، ص25: «... فاعلم ان
التسوية غير لازمة بل بينهما فرق و ان الفقه اشرف منه من
ثلاثة اوجه، احدها: ...». خلاصه اين عبارات، در صفحات پيشين
نقل شد.
238- عبدالكريم سروش، قصه ارباب معرفت، ص39.
239- غزالى، احياء علوم الدين، ج1، ص55.
240- عبدالكريم سروش، قصه ارباب معرفت، ص41.
241- عبدالكريم سروش، دائرة المعارف بزرگ اسلامى، مقاله
احياء علوم الدين، ج7، ص138. ضعف اين سخن غزالى كه اين
چنين به رخ كشيده شده است، چنان روشن و بديهى مىنمايد
كه نيازى بهاستدلال ندارد. آنان كه اندكى با فقه آشنايى دارند
به خوبى مىدانند كه بخش قابل توجهى از ابواب فقهى
همچون طهارت، نماز، روزه، اعتكاف، حج، صيد و ذباحه،
اطعمه و اشربه، وقف، يمين، نذر، عهد،كفارات و... متوجه
انسان به دور از اجتماع هم مىباشد و غربت و تنهايى، او را از
فقه بى نياز نمىكند.
242- عبدالكريم سروش، قصه ارباب معرفت، ص39.
243- همان، ص 42.
244- همان، ص 15.
245- همان، ص 21.
246- همان.
247- همان، ص 41.
248- همان، ص 42.
249- همان، ص 48.
250- همان، ص 46.
251- همان، ص 50.
252- غزالى، احياء علوم الدين، ج1، ص54.
253- غزالى، مجموعه رسائل الامام الغزالى، ج3، ص65،
دارالكتب العلمية، چاپ اول، بيروت، 1414.
254- غزالى در كتاب المستصفى پس از فرازهايى كه پس از
اين ذكر خواهد شد، از تاليفات ديگرش از جمله كتاب احياء
علوم الدين و جواهر القرآن ياد مىكند.
255- غزالى، ابوحامد محمد، المستصفى من علم الاصول،
ص3، انتشارات رضى، چاپ دوم، قم، 1364.
256- عبدالكريم سروش، مدارا و مديريت، ص 191.
257- همان، ص 194.
258- همان، ص 190.
259- همان، ص 197.
260- همان، ص 196.
261- كنام: آشيانه انسان و جانوران(فرهنگ معين).
262- همان، مقدمه، ص 31. سروش در برخى ديگر از آثارش
همچون «فربهتر از ايدئولوژى» همين راه را پى مىگيرد.
همچنين مراجعه شود به: سياست نامه، ص 145 و 353، آيين
شهريارى، ص52.
263- عبدالكريم سروش، بسط تجربه نبوى، ص89.
264- عبدالكريم سروش، بسط تجربه نبوى، ص90.
265- عبدالكريم سروش، سياست نامه، ص 262 و اندر باب
اجتهاد، ص 29.
266- غزالى، احياء علوم الدين، ج1، ص22: «... و اعني بالشرعية
ما استفيد من الانبياء صلوات اللّه عليهم و سلامه و لايرشد
العقل اليه مثل الحساب و لاالتجربة مثل الطب ولا السماع مثل
اللغة...».
267- همان، ج1، ص25: «... انه علم شرعى اذ هو مستفاد من
النبوة بخلاف الطب فانه ليس من علم الشرع».
268- همان، ج3، ص 215: «...الفقه و هو معرفة القانون الذى
ينبغى ان يضبط به الخلق و يلزموا الوقوف على حدوده حتى
لايكثر النزاع و هو معرفة حدود اللّه تعالى فى المعاملات و
شروطها».
269- همان، ج1، ص22: «الضرب الثاني الفروع و هو ما فهم من
هذه الاصول لابموجب الفاظها بل بمعان تنبه لها العقول
فاتسع بسببها الفهم حتى فهم من اللفظ الملفوظ به غيره كما
فهم من قوله عليه السلام:«لايقضى القاضى و هو غضبان» انه
لايقضى اذا كان حاقنا او جايعا او متالما بمرض».
270- غزالى، المستصفى، ص3: «و اشرف العلوم ما ازدواج فيه
العقل و السمع و اصطحب فيه الراى و الشرع و علم الفقه و
اصوله من هذا القبيل، فانه ياخذ من صفو الشرع و العقل سواء
السبيل فلاهو تصرفبمحض العقول بحيث يتلقاه الشرع
بالقبول و لاهو مبنى على محض التقليد الذي لايشهد له العقل
بالتاييد و التسديد».
271- غزالى داراى چهار كتاب فقهى به نامهاى: البسيط،
الوسيط، الوجيز و الخلاصه است كه هريك به ترتيب، تلخيص
كتاب پيشين است. آثار او در فقه شافعى محور اين مذهب
فقهى گرديده است و فقيهانبزرگ اين مذهب، پس از او به
شرح، تحشيه و تلخيص اين آثار پرداختهاند و برخى از
بزرگترين تاليفات شافعيه بر مدار كتب غزالى شكل گرفته
است.(مراجعه شود به مقدمه تحقيق الوسيط في المذهب به
قلماحمد محمود ابراهيم. غزالى، الوسيط في المذهب، ج1،
ص11، دارالسلام، چاپ اول، مصر، 1417).
272- محمد مجتهد شبسترى، نقدى بر قرائت رسمى از دين،
ص 420.
273- همان، ص 163.
274- فقره چهارم چنانچه گذشت تنها در ديدگاه
روشنفكران يافت مىشود و در انديشه غزالى اثرى از آن نيست.
275- نكات قابل نقد و مناقشه در لابلاى گفتار غزالى، بيش
از آن چيزى است كه در اين بخش از نوشتار مىآيد و ما تنها به
مهمترين بحث هايى كه با موضوع نوشتار ارتباط نزديك دارد
بسنده مىكنيم.
276- نگارنده پس از جستجو، تنها به چند اثر محدود دست
يافت كه به طور مختصر به نقل ديدگاه غزالى در اين زمينه
پرداختهاند و بعضا آن را نقدى كوتاه نمودهاند، نخست، محدث
اهل سنت، محمدعبدالرؤوف مناوى(متوفاى 1031) در كتاب
فيض القدير شرح الجامع الصغير مىباشد كه در شرح روايتى،
به نقل برخى از فرازهاى كتاب احياء در اين زمينه پرداخته و از
تاييد يا رد آن صرف نظر كرده است(فيض القدير شرح الجامع
الصغير، ج1، ص329. دارالكتب العلمية، چاپ اول، بيروت،
1415. ) ملامحمد صالح مازندرانى(متوفاى 1081) محدث
ومتكلم اماميه نيز در شرح اصول الكافي، ديدگاه غزالى را
كهفقه، تنها به صورت ظاهرى اعمال و عبادات نظر دارد و از
اين رو امرى دنيوى است نقل كرده و آن را تاييد
مىكند(شرح اصول الكافي، ج1، ص37، دارالكتب الاسلامية،
تهران. ) فيض كاشانى(متوفاى 1091)هم چنانكه گذشت
بعد از نقل عبارات غزالى در كتاب احياء به نقد كوتاهى بر آن
بسنده نموده است(المحجة البيضاء في تهذيب الاحياء، ج1،
ص59، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ دوم، قم. ) آية اللّه
سيدمحمد محقق داماد(متوفاى 1388) در آغاز مباحث خارج
فقه خود، نظر غزالى را مطرح كرده و در نقد آن به نقل
سخنان فيض كاشانى اكتفا كرده است(عبداللّه جوادى آملى،
كتاب الصلاة، ص7، تقريرات درسآية اللّه محقق داماد، مؤسسه
نشر اسلامى، چاپ اول، قم، 1405. ) در نهايت، دكترنصر حامد
ابو زيد در كتاب مفهوم النص با تفصيل بيشترى به طرح اين
نظريه پرداخته و آن را نقد كرده است. او ريشه بسيارىاز آراء
غزالى از جمله دنيوى دانستن علم فقه را، انديشه صوفيانه وى
در زمينه تقابل ميان دنيا و آخرت و منحصر كردن هدف دين
در رستگارى فردى و اخروى مىداند و چنين انديشهاى را
مخالف پيام قرآنمىشمارد:
... از سوى ديگر، كتاب احياء علوم الدين، تقسيم بندى علوم به
علوم دين و علوم دنيا را مفروض مىانگارد و در عين حال
كفهى ترازو را دست كم در زمان غزالى در طرف علوم دنيا
سنگينتر مىداند. اينانگاره اخير در عصر غزالى نمىتواند
صحيح باشد، مگر آنكه ديدگاه او نسبت به غايت و كاركرد
دين را بپذيريم كه دين را در نجات اخروى و رهايى فردى
خلاصه مىكند. با اين نقطه عزيمت، چندان تعجبنمىكنيم
كه مىبينيم غزالى علم فقه را در شمار علوم دنيوى قرار
مىدهد، چه در نظر او، نياز به اين علم صرفا در آماده سازى
فضاى اجتماعى مناسب براى تحقق غايت اصلى دين است.
بنابر اين، اساس تقسيمبندى علوم در نظر غزالى، تعارض و دو
گانگى شديدى است كه او در نسبت ميان دنيا و آخرت
مىافكند. قرآن كريم نه تنها به چنين تعارضى ميان دنيا و
آخرت قايل نيست، بلكه از مسلمانان مىخواهد كه بهرهخويش
را از دنيا فراموش نكنند. روايات ماثور نيز از آدمى مىخواهند
كه براى دنيايش چنان كار كند كه گويى جاودان مىزيد، و
براى آخرت آن چنان كه گويى فردا خواهد مرد. اما در
ديدگاه غزالى، اين دوچنان تعارضى دارند كه جمعشان محال
است...»(نصر حامد ابو زيد، معناى متن پژوهشى در علوم قرآن،
ترجمه مرتضى كريمى نيا، ص403 و 428، مفهوم النص دراسة
في علوم القرآن، ص 246 و 262).
277- سروش و شبسترى در آثار خود پيوسته به تجديد نظر و
بازنگرى در اساسىترين قواعد استنباط شريعت دعوت
نمودهاند و آن را اجتهاد در اصول ناميدهاند. مراجعه شود به:
سروش، سياستنامه،ص 254، شبسترى، نقدى بر قرائت
رسمى از دين، ص 467.
278- عبدالحسين امينى، الغدير في الكتاب و السنة والادب،
ج11، ص209 215، مركز الغدير للدراسات الاسلاميه، چاپ
اول، قم، 1416.
279- سروش اين راى غزالى را قولى مهم(سياست نامه،
ص145. مدارا و مديريت، ص 139)، و نظرى صائب و
ثاقب(مدارا و مديريت، ص 192) توصيف مىكند كه
اسلامشناسى كثيرى از هم روزگاران وىآن را
برنمىتابد(قصه ارباب معرفت، ص36).
280- در شماره پيشين اين سلسله مقالات، سخن از مرتبه فقه
نسبت به ساير آموزههاى عميق دين به ميان آمده است.
281- به عنوان نمونه مراجعه شود به دو متن مهم فقه
استدلالى و فتوايى: محمد حسن نجفى، جواهر الكلام، ج2،
ص81و 96، ج9، ص154، دارالكتب الاسلاميه، چاپ دوم،
تهران 1365. سيد محمد كاظميزدى، العروة الوثقى، ج1،
ص432، ج2، ص441، مؤسسه نشر اسلامى، چاپ اول، قم،
1420.
282- احياء علوم الدين، ج1، ص24: «... و اما الصلاة فالفقيه
يفتى بالصحة اذا اتى بصورة الاعمال مع ظاهر الشروط و ان
كان غافلا في جميع صلاته من اولها الى آخرها مشغولا
بالتفكير في حساب معاملاته فيالسوق الاعند التكبير...».
283- نجفى، جواهر الكلام، ج2، ص105. مرتضى انصارى،
الطهارة، ج2، ص114، كنگره شيخ انصارى، قم، 1418. سيد
روح اللّه خمينى، تحرير الوسيله، ج1، ص280، دارالكتب
العلميه، قم. سيدابوالقاسم خويى، منهاج الصالحين، ج1، ص
155، مدينة العلم، قم، 1410.
284- غزالى، الوسيط في المذهب، ج2، ص87، دارالسلام،
چاپ اول، 1417. غزالى، الوجيز في فقه مذهب الامام الشافعي،
ص40، دارالمعرفة، بيروت، 1399: «ولوشك في اصل النية و
مضى مع الشكركن لايزاد مثله في الصلاة كركوع بطل».
285- غزالى، احياء علوم الدين، ج1، ص24: «و اما الزكاة فالفقيه
ينظر الى مايقطع به مطالبة السلطان حتى انه اذا امتنع عن
ادائها فاخذها السلطان قهرا حكم بانه برئت ذمته».
286- الموسوعة الفقهيه(الكويتية)، ج23، ص292، وزارت
اوقاف كويت، چاپ دوم، كويت، 1412. غزالى، الوسيط في
المذهب، ج21، ص442. الوجيز، ج1، ص87. نجفى، جواهر
الكلام، ج15، ص471.يزدى، العروة الوثقى، ج4، ص198. علامه
حلى، تذكرة الفقهاء، ج5، ص325، مؤسسه آل البيت(ع)، چاپ
اول، قم، 1414.
287- الموسوعة الفقهيه(الكويتية)، ج23، ص293. نجفى،
ص198. علامه حلى، تذكرة الفقهاء، ج5، ص332.
|
