علاوه بر ادله‏اى كه ذكرشد مؤيداتى هم مى‏توان براى اين مدعى بيان كرد، از جمله، سخنى كه در پاسخ مرحوم آية اللّه خويى به آيه اللّه حسينى تهرانى(ره) آمده‏است، و چون ممكن است از برخى جهات قابل‏خدشه باشد از آن به عنوان مؤيد ياد مى‏كنيم: نعم، لابد ان يكون وجود الهلال على نحو يمكن رؤيته بطريق عادي، فلا تكفي الرؤية بالعين الحادة جدا او بعين مسلحة بالمكبر او العلم بوجوده بالمحاسبات الرصدية على دون تلك المرتبة، لاستفادة تلك الصفة‏له من النصوص المعتبرة الناطقة بان لو رآه واحد لرآه خمسون او لرآه مائة او لرآه الف، تعبيرا عن حد ما ينبغي من صفة وجوده.((309)) (10) آنچه تاكنون ذكر شد براى تثبيت مدعى يعنى عدم اعتبار رؤيت با چشم مسلح بود، ولى بايد دليل مخالف، يعنى قائل به اعتبار آن رد شود تا مدعى تثبيت گردد و چون يكى از فضلاى معزز حوزه(دام عزه) براى‏اعتبار آن تلاش زيادى كرده و آنچه را قابل ذكر است در مقاله‏اى با عنوان «اعتبار ابزار جديد در رؤيت هلال‏» مرقوم فرموده‏اند، كه به شكل رساله‏اى مستقل و نيز در همين شماره مجله منتشر شده است، به نقدادله و مؤيدات ايشان براى اعتبار، اكتفا مى‏كنم و شبهاتى را كه بر مقاله پيشين بنده وارد كرده‏اند پاسخ مى‏دهم: يك) يكى از ادله معظم له(دام توفيقه) تمسك به اطلاق «رؤيت‏» است. بنابراين، رويت شامل رؤيت با چشم مسلح نيز مى‏شود. ((310)) پاسخ: اگر اطلاق ثبوتا محال باشد مجالى براى تمسك به آن نيست و در مساله ما اطلاق محال است، زيرا: با توجه به اين كه «شهر» واقع معينى دارد و رؤيت و عدم رؤيت، واقع «شهر» را تغيير نمى‏دهد و معناى‏طريقيت رؤيت نيز همين است ، و از سوى ديگر، شارع استفاده از ابزار و تلسكوپ را براى رؤيت واجب و الزامى نكرده است، بلكه اگر كسى به دلخواه خود از آن استفاده و هلال را رؤيت كرد، حلول ماه نوبرايش ثابت مى‏شود چنان كه مدعاى قائل به اعتبار است حال اگر مكلف از ابزار استفاده نكرد و مثلا غروب جمعه با چشم عادى هلال را نديد، در نتيجه روز شنبه برايش اول ماه نخواهد بود.

در حالى كه اگربا تلسكوپ استهلال مى‏كرد غروب جمعه، هلال را مى‏ديد و در نتيجه شنبه برايش اول ماه بود، در چنين فرضى قائل به اعتبار چشم مسلح چه مى‏گويد؟ اگر بگويد: «چون غروب جمعه، هلال قابليت رؤيت باابزار را داشته است، پس «ثبوتا و واقعا شنبه اول ماه بوده است‏». مى‏گوييم: لازمه اين سخن، عدم اعتبار رؤيت با چشم عادى است كه البته بديهى البطلان است. و اگر بگويد: «در مقام ثبوت روز شنبه اول ماه‏نبوده است، چون وى غروب جمعه، هلال را با چشم عادى نديده است‏»، مدعاى مخالف اعتبار ثابت مى‏شود. و چنانچه بگويد: «اگر غروب جمعه با ابزار استهلال مى‏كرد، واقعا و ثبوتا شنبه اول ماه بود، و چون باابزار استهلال نكرده در نتيجه هلال را نديده است پس شنبه اول ماه نيست. پاسخ مى‏دهيم: لازمه اين سخن، موضوعيت داشتن رؤيت، و عدم واقع معين براى «شهر»، است، كه البته قابل پذيرش نيست، زيرامسلما و به اعتراف مخالف نيز رؤيت طريقيت دارد نه موضوعيت.

دو) چنانچه شارع مقدس در اين امر مهم، رؤيت غير مسلح را معتبر مى‏دانست، لازم بود با بيانى روشن و صريح، اعتبار رؤيت با چشم معمولى را ذكر مى‏فرمود. به عبارت ديگر، نمى‏توان گفت شارع در امرى كه‏مورد ابتلاى مسلمانان در هر سال و بلكه در هر ماه است، به مجرد انصراف اكتفا كند(همين شماره، ص‏199).

پاسخ: مخالف اعتبار چشم مسلح، عكس اين سخن را بر مستدل وارد مى‏كند و مى‏گويد: اگر شارع مقدس، رؤيت با چشم مسلح را معتبرمى‏دانست، لازم بود با بيانى روشن و صريح، اعتبار رؤيت با چشم مسلح‏را ذكر مى‏فرمود. به عبارت ديگر، نمى‏توان گفت: شارع در چنين امر مهمى به مجرد اطلاق(رؤيت) اكتفا كرده‏است.

سه) اگر كسى خروج ماه از محاق را مبدا ماه قمرى بداند، آيا در مقابل او مى‏توان گفت: «اين راى و نظريه با مقام تحديد سازگارى ندارد؟» اگر بگويد: «روايات رؤيت، طريق است براى خروج از محاق نه امكان‏رؤيت با چشم عادى‏» چگونه جواب مى‏دهيد؟(همين شماره، ص‏202) پاسخ: اين ادعايى است بى دليل و بسيار بى ربط، و درست به همين دليل احدى از فقها خروج ماه از محاق را مبدا ماه قمرى شرعى نمى‏داند، و هيچ كس ادعا نكرده است كه رؤيت طريق براى خروج ماه ازمحاق است، و اگر به فرض، كسى چنين ادعا كند سخنش باطل و بى اساس است.

چهار) اگر بگوييم: «رؤيت طريق است براى ماه در صورتى كه از محاق خارج شده و با چشم معمولى امكان رؤيت داشته باشد» اين هم دور است و هم عين مدعى.(همين شماره، ص‏202) پاسخ: البته بنده چنين سخنى نگفته‏ام. مدعاى بنده اين است كه رؤيت طريق است براى «قابلية الهلال للرؤية‏» يا «رؤيت پذيرى هلال‏» و رؤيت پذيرى با چشم عادى يك موضوع است، و رؤيت پذيرى با چشم‏مسلح موضوعى ديگر، و ذوالطريق نمى‏تواند هر دو موضوع، يا فقط رؤيت پذيرى با چشم مسلح باشد به برهان و بيانى كه در بند 7 اين مقاله گذشت پس ذو الطريق «رؤيت پذيرى با چشم عادى‏»خواهدبود.

پنج) چون ملاك «هلال‏»، و رؤيت نسبت به آن طريق است، ملاك شروع ماه قمرى و وجوب صيام، يقين به «هلال‏» است، و «هلال‏» يك امر واقعى است كه به همان شب اول مربوط است، بنابر اين، ديدن با اسباب وآلات نيز كفايت مى‏كند.(همين شماره، ص‏203) پاسخ: روشن است كه مقصود مستدل، موضوعيت «هلال‏» در لحظات اوليه شكل‏گيرى آن است و گرنه «هلال‏» شب دوم ملاك شروع ماه نيست. اكنون مى‏پرسيم: هلالى كه ملاك شروع ماه است آيا هلالى است كه‏با چشم عادى قابل رؤيت است يا مسلح يا اعم از آن؟ يعنى حتى اگر هلال با چشم مسلح نيز قابل رؤيت‏نباشد باز هم ملاك شروع ماه و موضوع حكم است؟ اگر قسم دوم را اختيار كنيد، مى‏گوييم: اساسا هلال‏يعنى نور قابل رؤيت، و اگر هلال حتى با چشم مسلح و بدون هيچ مانعى قابل رؤيت نباشد، اصلا هلال نيست،((311)) نه اين كه هلال است اما ديده نمى‏شود و «هلال غير قابل رؤيت حتى با چشم مسلح وبدون موانع‏» فقط يك مفهوم است و مصداق ندارد. پس حتما بايد شق اول را پذيرفت، يعنى بگوييم: هلالى كه ملاك شروع ماه است هلالى است كه يا با چشم عادى يا با چشم مسلح قابل رؤيت باشد.

اكنون‏مى‏گوييم: «قابليت رؤيت با چشم عادى‏» موضوعى و منزلى از منازل ما، و «قابليت رؤيت با چشم مسلح » موضوع و منزل ديگرى از منازل ماه است، و ذوالطريق و ملاك شروع ماه ثبوتا نمى‏تواند هر دو، يا فقط‏«قابليت رؤيت با چشم مسلح » باشد به برهانى كه در بند 7 اين مقاله گذشت به ناچار «قابليت رؤيت با چشم عادى‏» ذوالطريق و موضوع حكم و ملاك شروع ماه خواهد بود.

شش) از نظر عرف، يك حد معين را حد ترخص مى‏گويند... اما در اينجا يك تحديد واقعى وجود دارد، يعنى ماه يك شروع و ختم و پايانى در هر 29 يا 30 روز دارد كه يك امر تكوينى است و عنوان عرفى ندارد. به‏عبارت ديگر، در حد ترخص حد يك عنوان عرفى دارد، اما در مساله مورد بحث، ماه و هلال يك عنوان واقعى است.(همين شماره، ص‏202) پاسخ: اين كه بگوييم: «ماه عنوان عرفى ندارد» نادرست است.

ماه هم يك امر تكوينى است و هم عنوان عرفى دارد چنان كه در ابتداى اين نوشته گذشت مگر امر تكوينى نمى‏تواند عنوان عرفى داشته باشد؟ثانيا، همان طور كه ماه، امرى تكوينى و عنوانى واقعى يعنى مقدار مشخصى از زمان(29 يا 30 روز) است، حد ترخص هم امرى تكوينى و عنوانى واقعى، يعنى مقدارى از مسافت(مثلا سه كيلومتر) است. بله،ممكن است گفته شود كه مثلا به مجموع اين سه كيلومتر حد ترخص نمى‏گويند، بلكه به مبدا آن گفته مى‏شود، ولى اين منافاتى با آنچه گفتيم ندارد، و همان طور كه شارع براى شروع ماه معيارى قرار داده است‏براى حد ترخص نيز ملاكى بيان كرده است.

هفت) حد ترخص از امورى نيست كه به اختلاف افراد و اشخاص مختلف شود، بلكه يك امر عرفى است... و خود دورشدن بهترين قرينه است بر اين كه يك حد معين واقعى براى آن وجود دارد.(همين شماره،ص‏204) پاسخ: مگر قرار است «شهر» به اختلاف افراد و اشخاص مختلف شود؟! ماه هم در مقام ثبوت مانند حد ترخص، حد معين واقعى دارد و به اختلاف اشخاص، مختلف نمى‏شود.

هشت) اشكال چهارم: لازمه معتبر بودن چشم مسلح آن است كه شارع مقدس بيش از هزار سال مردم را به اشتباه انداخته باشد... .

پاسخ: اولا، اين اشكال در صورتى وارد است كه شارع مردم را از استفاده اين آلات منع كرده باشد، در حالى كه چنين منعى وجود نداشته است.

ثانيا، اين اشكال در صورتى وارد است كه رؤيت با چشم مسلح تعين داشته و ملاك حقيقى باشد، در حالى كه قائلين به اعتبار، به نحو مانعة الخلو اين نظريه را دارند.(همين شماره، ص‏205) پاسخ: اولا اين اشكال در صورتى وارد است كه اين ابزار در اختيار مردم نباشد كه چنين است، يعنى بيش از هزار سال در اختيار مردم نبوده است و شارع رؤيت با آن را ملاك شروع ماه بداند.

ثانيا، همان طور كه پيشتر گذشت، اشكال بر اعتبار چشم مسلح بر هر دو فرض وارد است: هم اعتبار به نحو تعين، هم به نحو مانعة الخلو.

نه) از نظر واقعى و تكوينى دو حالت مهم براى ماه وجوددارد: الف) مقارنه: زمانى است كه ماه در تحت الشعاع خورشيد قرار مى‏گيرد و به هيچ وجه با چشم معمولى قابل رؤيت نيست.

ب) ولادت، زمانى است كه ماه از محاق و تحت الشعاع خارج مى‏شود و ماه نو و جديد آغاز مى‏گردد و در لغت و عرف از آن به هلال تعبير مى‏كنند، به عبارت ديگر، اولين زمان ولادت، همان اولين زمان از هلال‏خواهد بود.(همين شماره، ص‏177) پاسخ: در اين عبارت هم مقارنه و هم ولادت اشتباه معنى شده است. «لحظه مقارنه ماه و خورشيد، زمانى است كه طولهاى دايرة البروجى ماه و خورشيد با هم مساوى شوند»((312)).

بنابراين مقارنه فقط يك‏لحظه است در حالى كه زمان تحت‏الشعاع ساعتها به طول مى‏انجامد از همين رو در محاسبات نجومى لحظه مقارنه را با ثانيه هم مشخص مى‏كنند، مثلا در گزارش وضع رؤيت هلال شوال 1423 در شامگاه‏13 آذر 1381ش مى‏خوانيم: الف) لحظه مقارنه ماه و خورشيد: ساعت 11 و 4 دقيقه و 11 ثانيه 13 آذر.

ب) ديرترين لحظه غروب خورشيد در سراسر نقاط ايران، ساعت 17 و 18 دقيقه و 38 ثانيه در نفت شهر.

ج) سن هلال در لحظه غروب خورشيد، در نفت شهر، 6 ساعت و 14 دقيقه و 19 ثانيه. ((313)) ولادت هلال همچنان كه از اين گزارش مشهود است به اتفاق اهل فن همان لحظه پس از لحظه مقارنه است و به تسامح، همان لحظه مقارنه را لحظه ولادت هلال مى‏دانند و سن هلال را بر اساس آن محاسبه‏مى‏كنند، چنان كه از مباحث سابق نيز معلوم شد و اهل فن تصريح كرده‏اند كه: «لحظه مقارنه، به تعبيرى همان لحظه تولد ماه نو است‏». ((314)) بنابراين، نويسنده محترم ولادت هلال را در معنايى غير آنچه متفق عليه بين اهل فن است به كار برده‏اند و مقصودشان از ولادت، همان «تشكيل و تحقق هلال‏» است كه برخى از غير اهل فن از آن به «ولادت‏شرعى هلال‏» تعبير كرده‏اند. بنابراين از اين پس، ما تعبير «ولادت هلال‏» را در مقاله ايشان بر معناى تشكيل و تحقق هلال، حمل مى‏كنيم. پاره‏اى از مسامحات ديگر در عبارت مذكور هست كه پس از اين، روشن‏خواهد شد.

ده) ظاهر آن است كه به مجرد ولادت هلال، ماه آغازمى‏شود.

در شب اول كه ماه از محاق خارج شده است، هلال بر آن صدق مى‏كند، هر چند كه مردم آن را نديده باشند.(همين شماره، ص‏177 178) پاسخ: از اين عبارت به ضميمه عبارت قبل معلوم مى‏شود كه نويسنده معتقدند به صرف خروج ماه از محاق و تحت الشعاع، هلال تشكيل مى‏شود و تحقق مى‏يابد. هر چند برخى چنين گفته‏اند، ولى به نظر اهل‏فن، به صرف خروج از تحت الشعاع هلال تشكيل نمى‏شود، و چنانچه پيشتر گذشت، اساسا هلال غير قابل رؤيت حتى با چشم مسلح بدون هيچ مانعى، هلال نيست، چون هلال به معناى نور قابل رؤيت ماه‏است.

يازده) برخى از بزرگان مانند مرحوم محقق خويى در تعريف هلال، علاوه بر خروج از تحت الشعاع فرموده‏اند: «بايد مقدارى هم از خورشيد فاصله گرفته به گونه‏اى كه قابليت رؤيت هر چند در برخى از مناطق را داشته‏باشد». به نظر ما اضافه نمودن چنين قيدى به تعريف هلال، وجهى ندارد.(همين شماره، ص‏180) پاسخ: بدون چنين قيدى اصلا هلالى وجود نخواهد داشت، زيرا، چنان كه گذشت، هلال يعنى نور قابل رؤيت.

دوازده) يكى از شواهد و مؤيدات اين مطلب كه رؤيت براى تعيين به حصول هلال، طريق است، آن است كه در برخى از روايات وارد شده است كه اگر در صبح در طرف مشرق استهلال شود و ماه ديده نشود، شام آن‏روز هلال جديد است، اعم از اين كه ديده شود يا ديده نشود... : عن داود الرقي عن ابي عبداللّه(ع)، قال: «اذا طلب الهلال في المشرق غدوة فلم ير، فهو هاهنا هلال جديد، رئي ام لم يرى‏».

گرچه مؤلف وسائل الشيعه اين روايت را بر غالب يا تقيه حمل نموده است، اما به نظر مى‏رسد كه چون موافق با برخى از روايات ديگر است، دليلى بر حمل آن بر تقيه وجود ندارد.(همين شماره،ص‏187) پاسخ: اولا، هيچ فقيهى طبق مضمون ظاهر اين حديث فتوا نداده، و نديدن هلال صبحگاهى را در روزى نشانه حلول ماه نو در فرداى آن روز ندانسته است، چون بر خلاف مسلمات علمى است. ثانيا، روايت‏داوود رقى سندا ضعيف است.

علامه شعرانى(رحمه اللّه) در توضيح اين حديث نوشته‏اند: ... اما حديث داود الرقى فلا يقول بمضمونه فى اثبات‏الهلال احد، لان حاصل معناه ان الهلال في اواخر الشهريرى غدوة قبل طلوع الشمس في جانب المشرق الى المحاق، فاذا كان المحاق و استتر تحت شعاع‏الشمس لم ير القمر قبل طلوع الشمس. و مضمون الحديث انه لا بد ان يظهر فى ذلك اليوم بعينه عند الغروب، و هذا غير موافق للتجربة ولاالحساب، و ذلك لان القمر يستتر ولايرى اذا كان بينه و بين الشمس‏احدى عشرة درجة تقريبا فما دون، فاذا كان قبل طلوع الشمس باحدى عشرة درجة لايرى البتة قبل الطلوع، و اذا ظهر عند غروب الشمس لزم ان يصير القمر متقدما على الشمس باكثر من احدى عشرة درجة،فيكون سير القمر في يوم واحد اكثر من عشرين درجة، اعني ثلثي برج. و هذا مما لايمكن ابدا، بل انكر الشهيد(رحمه اللّه) و سائر الفقهاء ان يكون خفاء القمر ليلتين مستلزما لظهور الهلال فى الليلة الثالثة....((315)) ثالثا، روايت ديگرى موافق آن وجود ندارد، و حتى در بين اهل سنت نيز كسى قائل به اين امر نيست، واز اين رو حمل آن بر تقيه بى وجه است.

سيزده) يكى از ادله اعتبار چشم مسلح: شمول اطلاق لفظ «اهلة‏» در آيه شريفه(يسالونك عن الاهلة، قل هي مواقيت للناس) بر هلالى كه مردم با چشم معمولى نمى‏بينند، اما با وسايل و ابزار امكان رؤيت دارد.(همين شماره، ص‏182) پاسخ: آيا هلالى كه در طول بيش از هزار سال مردم آن را نمى‏ديده‏اند ميقات قرار داده شده است؟ و آيا در باره هلالى كه مردم نمى‏ديدند از پيامبر خدا(ص) سؤال مى‏كردند؟ اساسا برخى اطلاق اهله را در آيه‏رد كرده‏اند، خصوصا اگر آن را به معناى «شهور» بگيريم. ((316)) چهارده) از شواهد و مؤيدات اين نظريه [اعتبار چشم مسلح ] آن است كه اگر هلال در شب اول قابل رؤيت با چشم معمولى نباشد، اما با تلسكوپ رؤيت شود، در صورتى كه فرداى آن شب را اول ماه ندانيم وبخواهيم روز بعد را به عنوان اول ماه بدانيم، چنانچه اين ماه در انتها بيست و هشت روز شود، طبق برخى از روايات و فتواى همه فقها لازم است يك روز صيام را قضا نماييم. اين كشف مى‏كند كه در آن زمان هرچند هلال با چشم معمولى ديده نشده است، اما عنوان روز اول را دارد. اين مطلب شاهد بسيار خوبى است كه ديدن با چشم معمولى موضوعيت ندارد...(همين شماره، ص‏182) پاسخ: اين سخن را قبل از معظم له(دام عزه و توفيقه) برخى از اعلام نيز گفته‏اند.((317)) اما فرض محض است و چنين موضوعى اتفاق نمى‏افتد، و بر فرض وقوع، كشف مى‏كنيم كه در شب اول ماه، هلال باچشم معمولى قابل رؤيت بوده است، ولى كسى آن را نديده است، و همان طور كه «عدم الوجدان لا يدل على عدم الوجود»، عدم الرؤية هم لا يدل على عدم القابلية للرؤية.

پانزده) صاحب جواهر(قدس سره) از شيخ بهايى(رحمه اللّه) در لوامع نقل مى‏كند: لازم است كلام را بر متعارف در زمان پيامبر(ص) حمل نمود، سپس استدلال مى‏كند: «لان احكا مهم متلقاة منه‏».(همين شماره،ص‏188 189) اشكال: شيخ بهايى كتاب لوامع ندارد و صاحب جواهر هم لوامع را به وى نسبت نداده بلكه نوشته است: بل في اللوامع كما عن البهائي : ايجاب حمل كلامهم على المتعارف في زمن النبي(ص)، و ان لم يكن كذلك في زمانهم ، لان احكامهم متلقاة منه. ((318)) و مقصود صاحب جواهر، كتاب لوامع از مولى محمد مهدى نراقى(رحمه اللّه) صاحب جامع السعادات است كه هنوز چاپ نشده، و اين سخن در برگه 77 نسخه خط‏ى آن(به شماره 7272 كتابخانه آية اللّهمرعشى) آمده است.

شيخ بهايى هم در كتاب الحبل المتين(ج‏2، ص‏180) او هست و صاحب مفتاح الكرامة(ج‏1، ص‏160) از وى نقل كرده است و از اين رو صاحب جواهر تعبير مى‏كند: «كما عن البهائى‏».

شانزده) علاوه بر اين دو شاهد، مى‏توان ادله اين گروه [قائلين به اعتبار رؤيت با چشم مسلح ] را در سه دليل زير و يك مؤيد خلاصه نمود: 1. جريان اصالة الاطلاق نسبت به سبب رؤيت و عدم وجود [كذا] قرينه بر انصراف.

2. استناد حقيقى رؤيت به كسى كه با ابزار و وسايل، آن را انجام مى‏دهد.

3. شمول اطلاق لفظ «اهله... » بر هلالى كه مردم با چشم معمولى نمى‏بينند، اما با وسايل و ابزار، امكان رؤيت دارد.(همين شماره، ص‏182) پاسخ: در باره اطلاق لفظ «اهله‏» و مؤيد مورد اشاره نويسنده معزز پيش از اين بحث شد. نيز گفتيم اطلاق رؤيت در مساله محل بحث ما ممنوع و مردود است. اما دليل دوم نويسنده، يعنى «استناد حقيقى رؤيت،الخ‏» كه در جاى ديگرى از مقاله بدين عبارت بيان فرموده‏اند: هفده) آنچه از نظر صناعى لازم است، صدق و استناد رؤيت به بيننده مى‏باشد، و به طور قطع مى‏توان رؤيت را به كسى كه با تلسكوپ مى‏بيند، استناد داد و اين استناد حقيقى است. به عبارت ديگر، صدق رؤيت بررؤيت با ابزار، محرز و مسلم است.(همين شماره، ص‏181) پاسخ: درست است كه «صدق رؤيت بر رؤيت با ابزار محرز و مسلم است‏» اما اين دليل مستقلى در قبال دليل اول، يعنى اصالة الاطلاق نيست، بلكه مانند مقدمه‏اى بر آن است، زيرا پس از احراز صدق لغوى وعرفى رؤيت، بر رؤيت با ابزار، اين بحث پيش مى‏آيد كه آيا اين رؤيت، مشمول «صم للرؤية‏» هست يا نه؟ يعنى آيا «صم للرؤية‏» اطلاق دارد تا شامل اين فرد محرز و مسلم رؤيت بشود يا نه؟ و اگر صدق‏«رؤيت‏» عرفى و لغوى بر رؤيت با ابزار، مشكوك باشد، نوبت به بحث از اصالة‏الاطلاق نمى‏رسد.

بحث از دو شاهد مورد نظر نويسنده در اشكال بعدى مطرح مى‏شود، ولى اين دو شاهد هم، شاهد مستقلى نيستند، بلكه شاهد دليل دوم يعنى استناد حقيقى رؤيت به رؤيت با ابزار است و چيزى ماوراى آن‏نيست تا گفته شود «علاوه بر اين دو شاهد، مى‏توان... ».

هجده) شاهد روشن بر اين مطلب آن است كه... در خوردن گوشت ماهى، وجود فلس درماهى الزامى است و بر حسب روايات و فتاوا، ملاك حليت وجود فلس است. حال، اين سخن به ميان مى‏آيد كه اگر فلس يك‏نوع ماهى با چشم معمولى ديده نشود، اما به وسيله دوربين [كذا] بتوان آن را مشدهد كرد، يا اين كه توده مردم نتوانند فلس آن را تشخيص دهند، ولى اهل فن بگويند كه داراى فلس است، ظاهر آن است كه‏اين مقدار در جواز اكل آن كفايت مى‏كند و نمى‏توان گفت كه بايد فلس آن با چشم معمولى ديده شود. به عبارت ديگر، جواز اكل بر وجود واقعى فلس مترتب است. در ما نحن فيه نيز گرچه در روايات، كلمه‏«رؤيت‏» آمده، اما از ادله استفاده مى‏شود كه ملاك وجود واقعى هلال است.(همين شماره، ص‏182) پاسخ: نويسنده اين نكته را شاهد بر صدق «رؤيت‏» بر رؤيت با ابزار دانسته‏اند. البته صدق «رؤيت‏» بر رؤيت با ابزار مسلم است، و نيازى به شاهد ندارد، ولى مثال مذكور به هيچ وجه شاهد اين مدعى نيست و به‏كلى با مساله مورد بحث ما بيگانه است، زيرا در مساله ما در لسان ادله «رؤيت هلال‏» بيان شده و موضوع است، از اين رو اين بحث پيش مى‏آيد كه مراد از رؤيت، چه رؤيتى است و آيا شامل رؤيت با ابزار نيزمى‏شود يا نه؟ ولى در شرط بودن وجود فلس براى حلال بودن ماهى چنين نيست، يعنى در ادله «وجود واقعى فلس‏» شرط دانسته شده است نه «رؤيت فلس‏» تا بحث شود كه آيا شامل رؤيت با ميكرو سكوپ‏و مانند آن مى‏شود يا نه؟ به عبارت ديگر، وجود واقعى فلس شرط است و از هر طريقى كه احراز شد كافى است: ... ان اميرالمؤمنين عليه السلام... يقول: «لا تاكل من‏السمك الا شيئا عليه فلوس‏».((319)) قال الصادق عليه السلام: «كل من السمك ما كان له فلوس، و لا تاكل منه ما ليس له فلس‏».((320)) بنابراين قياس مساله ما به شرط فلس دار بودن ماهى براى حليتش، مع الفارق و نادرست است و اين كه مرقوم فرموده‏اند: «جواز اكل بر وجود واقعى فلس مترتب است. در مانحن فيه نيز گرچه در روايات، كلمه‏رؤيت آمده، اما. . ملاك وجود واقعى هلال است‏». در پاسخ مى‏گوييم: اگر همان گونه كه وجود واقعى فلس ملاك است، وجود واقعى «هلال‏» ملاك باشد، پس اين همه تاكيد بر «رؤيت‏» براى چيست؟ اگر چنين بودلازم مى‏بود كه حداقل در يك روايت مثلا وارد شده باشد: «اذا وجد الهلال في الارض فصوموا... » يا «اذا علمتم بوجود الهلال...

» يا «اذا تيقنتم بوجود الهلال... » يا «اذا تحقق الهلال... ». پس چرا اين همه، دراحاديث بر «رؤيت هلال‏» تاكيد شده است حتى با تعابير دال برحصر، مانند «ليس على اهل القبلة الا الرؤية‏»، «لاتصم الا للرؤية‏» و«لاتصم الا ان تراه‏» به طورى كه برخى قائل به موضوعيت «رؤيت‏» شده و به‏شدت از آن دفاع كرده‏اند((321)) هر چند موضوعيت رؤيت، نادرست است، ولى براى مدعاى ما كه قياس اينجا به شرط بودن فلس صحيح نيست كفايت مى‏كند. از اين رو، چنان كه پيشتر گفتيم، رؤيت‏هلال، طريق است براى «قابلية الهلال للرؤية‏» نه وجود واقعى «هلال‏» و بينهما بون بعيد.

نوزده) روايات رؤيت را مقدمه‏اى براى يقين قرارداده و فرموده‏اند: «شهر رمضان با راى و تظنى حاصل نمى‏شود»: ...

1. عن محمد بن مسلم، عن ابي جعفر عليه السلام، قال: «اذا رايتم الهلال فصوموا، و اذا رايتموه فافطروا، وليس بالراي ولابالتظني، ولكن بالرؤية‏».

2. عن عثمان بن عيسى، عن سماعة، قال: «صيام شهر رمضان بالرؤية و ليس بالظن‏».

3. عن اسحاق بن عمار... : «صم لرؤيته، و اياك و الشك و الظن‏».

4. عن ابي ايوب ابراهيم بن عثمان الخراز... : «... ان شهر رمضان فريضة من فرائض اللّه، فلا تؤدوا بالتظني‏».

از اين روايات به خوبى استفاده مى‏شود كه اولا مقصود از رؤيت در روايات، نفى راى، ظن و گمان بوده است و براى لزوم صوم بايد يقين به هلال حاصل شود...

ثانيا: ملاك در شرع ماه رمضان خود هلال است نه اصل وجود ماه [كذا] و چنانچه يقين به هلال حاصل شود، ماه قمرى شروع شده، بايد روزه گرفت و با نو شدن ماه، هلال آغاز مى‏شود[كذا].(همين شماره، ص‏185 186) پاسخ: اين سخن نويسنده معظم كه از اين روايات استفاده مى‏شود... الخ را پيش از اين مرحوم آية اللّه خويى(ره) هم فرموده‏اند: و كان الامر بالصوم للرؤية لاجل لزوم احرازه لخصوص شهر الصيام، و عدم الاكتفاء بالامتثال الظني او الاحتمالي، كما يشهد للاول ذيل صحيحتي ابن مسلم و الخراز و موثق ابن عمار، و للثانى رواية‏القاساني.((322)) اما اين سخن نا تمام است، يعنى درست است كه از اين روايات استفاده مى‏شود كه نبايد به راى و شك و تظنى اعتماد كرد، ولى اين، دليل نمى‏شود كه مقصود از رؤيت، نفى اين امور بوده است نه دخالت‏رؤيت در ثبوت هلال(به گونه‏اى كه گفتيم).

و به عبارت ديگر، از اثبات يكى، نفى ديگرى(دخالت رؤيت) استفاده نمى‏شود و بر فرض كه استفاده شود، مگر روايات رؤيت منحصر به همين چهار روايت است؟چرا ساير روايات متعددى كه در آنها فقط سخن از رؤيت هلال است بدين معنى حمل شوند و ادعا شود اين همه تاكيد بر رؤيت، فقط براى «حصول يقين به هلال است‏»؟((323)).

ثانيا، مفاد اين روايات آن است كه چون رؤيت طريق است فقط به رؤيت اعتماد كنيد. و آنچه رؤيت طريق براى آن است، ظن و شك و راى نمى‏تواند طريق آن باشد، نه اين كه ملاك، يقين به وجود هلال،رؤيت هم طريقى براى آن است.

بيست) نكته دقيق آن است كه شارع درمورد شروع ماه قمرى، هيچ گونه اعمال تعبدى ننموده است... فقط تنها نكته‏اى را كه شرط نموده آن هم براى وجوب صوم نه براى شروع ماه عدم اعتماد بر شك، ظن، راى وگمان است.

پاسخ: اين كه مرقوم داشته‏اند «آن هم براى وجوب صوم نه براى شروع ماه‏» عجيب است، زيرا شارع متعلق وجوب صوم را «شهر رمضان‏» مى‏داند. بنابراين، اگر چيزى را براى احراز وجوب صوم شرط كرد،شرط شروع ماه نيز خواهد بود، و معنى ندارد چيزى را، مثل يقين، براى وجوب صوم شرط كند و براى شروع ماه شرط نداند.

گفتنى است كه فقيهان بزرگ و دقيق النظرى مانند محقق نايينى، امام خمينى، آية‏اللّه خويى و آية اللّه شهيد سيد محمد باقر صدر به عدم اعتبار رؤيت با چشم مسلح فتوا داده‏اند، و هيچ يك به اطلاق رؤيت درروايات تمسك نكرده‏اند، با اين كه اطلاق و تمسك به آن، نخستين وجهى است كه به ذهن هر فقه پژوهى مى‏رسد، تا چه رسد به اين بزرگان. بنابراين تمسك به اطلاق، كشفى مهم به حساب نمى‏آيد و معلوم‏است كه اين بزرگان، اطلاق رؤيت در احاديث را نپذيرفته‏اند.

در مقاله دوست بزرگوار و فاضل ما(دام مجده) مسامحات ديگرى هم هست، ولى به آنچه گفته شد بسنده مى‏كنم.

در پايان مى‏افزايم كه آنچه از مجموع ادله استفاده مى‏شود اين است كه رؤيت پذيرى هلال به هنگام غروب و به عبارت ديگر قابلية الهلال للرؤية، با چشم معمولى و غير مسلح، در هر افقى، تنها ملاك حلول «ماه‏»و موضوع منحصر ثبوت ماه نو، فقط در همان افق است و رؤيت در ادله رؤيت هلال طريق بر همين موضوع است، و ساير طرق معتبر، مانند بينه و حكم حاكم شرع، طريق بر اين طريقند و به همان رؤيت‏برمى‏گردند. گذشت سى روز از اول ماه قبل نيز همين حكم را دارد. بنابراين، صحت و سقم و اعتبار و عدم اعتبار ساير طرق، مثل تطويق و غروب هلال پس از شفق را مى‏توان با همين معيار سنجيد.

واللّه العاصم و هو العالم والحمد للّه رب العالمى =مشكل رؤيت هلال رضا مختارى اهميت رؤيت هلال مى‏دانيم كه در شريعت مقدس اسلام بسيارى از وظايف و عبادات فردى و اجتماعى مسلمانان بر اساس ماههاى قمرى، و تشخيص آغاز و انجام ماههاى قمرى هم مبتنى بر رؤيت هلال است. مراسم بسيار مهم واساسى حج، تعيين روز عرفه و عيد قربان، روزه ماه مبارك رمضان، شبهاى قدر، ايام تاريخى مهم مانند: مبعث، غدير، عاشورا و مهمتر از همه عيد فطر همگى وابسته به رؤيت هلال‏اند و حتى برخى وظايف مانندروزه عيد فطر مردد بين محذورين است كه اگر روزى آخر ماه رمضان باشد روزه‏اش واجب و اگر عيد فطر باشد روزه‏اش حرام است.